Χτύπημα στην «καρδιά» της Αναγέννησης: Τέσσερις Antonello da Messina εξαφανίζονται μέσα στη γιορτή του Ferragosto
Τρεις πίνακες από το περίφημο Πολύπτυχο του Αγίου Γρηγορίου και μία σπάνια αμφίπλευρη εικόνα αφαιρέθηκαν από το μουσείο της γενέτειράς του, πυροδοτώντας έρευνα ακόμη και για πιθανή σύνδεση με τη μαφία
Μια από τις σοβαρότερες κλοπές έργων τέχνης των τελευταίων ετών στην Ιταλία σημειώθηκε στη Μεσσήνη της Σικελίας, με στόχο έναν δημιουργό άρρηκτα συνδεδεμένο με την ίδια την πόλη. Τέσσερα έργα του Antonello da Messina, ενός από τους σημαντικότερους ζωγράφους της πρώιμης Αναγέννησης, εκλάπησαν το βράδυ της 15ης Αυγούστου από το Περιφερειακό Μουσείο της Μεσσήνης, γνωστό ως MuMe.
σχετικά άρθρα
Η επιλογή της ημέρας προκαλεί ιδιαίτερο ενδιαφέρον στις αρχές. Η κλοπή πραγματοποιήθηκε ενώ η πόλη γιόρταζε την Κοίμηση της Θεοτόκου και δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι βρίσκονταν στους δρόμους για την περίφημη λιτανεία της Vara. Οι δράστες φαίνεται ότι γνώριζαν καλά τόσο το μουσείο όσο και τις συνθήκες που θα επικρατούσαν εκείνο το βράδυ.
Ένα αριστούργημα του 1473 διαμελίστηκε
Ο βασικός στόχος ήταν το περίφημο Polittico di San Gregorio, το Πολύπτυχο του Αγίου Γρηγορίου, έργο του 1473 και ένα από τα σημαντικότερα δημιουργήματα του Antonello που παρέμεναν στη γενέτειρά του. Οι κλέφτες αφαίρεσαν αρχικά και τα πέντε σωζόμενα ξύλινα τμήματα του πολύπτυχου. Κατά τη διαφυγή τους, όμως, δύο βρέθηκαν εγκαταλειμμένα κοντά στην περίφραξη του μουσείου. Οι δράστες κατάφεραν να πάρουν μαζί τους τα υπόλοιπα τρία.
Η ιστορική σημασία του συνόλου είναι εξαιρετική. Το έργο δημιουργήθηκε για το μοναστήρι του San Gregorio στη Μεσσήνη, το οποίο καταστράφηκε στον καταστροφικό σεισμό του 1908. Το πολύπτυχο επέζησε και παρέμεινε στην πόλη, αποτελώντας έκτοτε ένα από τα σημαντικότερα τεκμήρια της σχέσης της με τον μεγάλο Σικελό ζωγράφο. Το ίδιο το μουσείο το καταγράφει μεταξύ των έργων για τα οποία είναι διεθνώς γνωστή η συλλογή του.
Μικρή εικόνα, μεγάλο πλήγμα
Οι δράστες δεν σταμάτησαν εκεί. Αφαίρεσαν επίσης μία μικρή αμφίπλευρη ξύλινη εικόνα, η οποία στη μία πλευρά απεικονίζει την Παναγία με το Θείο Βρέφος και έναν Φραγκισκανό μοναχό και στην άλλη τη μορφή του Χριστού.
Το έργο ανήκε παλαιότερα στη συλλογή Wilhelm Soldan και είχε αποκτηθεί από την Περιφέρεια της Σικελίας στις αρχές της δεκαετίας του 2000. Ήταν ένα από τα ελάχιστα έργα του Antonello που βρίσκονταν στη Μεσσήνη, γεγονός που κάνει την απώλειά του ακόμη βαρύτερη για το μουσείο. Η κλοπή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία λόγω της εξαιρετικής σπανιότητας των έργων του Antonello. Μόλις περίπου 40 πίνακες του θεωρείται ότι έχουν επιβιώσει παγκοσμίως.
Έργα εκατομμυρίων που δύσκολα επιστρέφουν στη νόμιμη αγορά
Οι πρώτες αποτιμήσεις που δημοσιοποιήθηκαν τοποθετούν τη συνολική αξία των κλεμμένων έργων περίπου στα 70–80 εκατ. ευρώ, χωρίς το ποσό αυτό να αποτελεί επίσημη ασφαλιστική αποτίμηση του μουσείου. Η αξία τους, άλλωστε, δεν σημαίνει ότι μπορούν απλώς να εμφανιστούν σε μια μεγάλη δημοπρασία και να αλλάξουν χέρια. Πρόκειται για εξαιρετικά αναγνωρίσιμα και πλήρως τεκμηριωμένα έργα, τα οποία έχουν πλέον καταγραφεί ως κλεμμένα, καθιστώντας την επανεισαγωγή τους στη νόμιμη αγορά εξαιρετικά δύσκολη.
Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι τα έργα δεν έχουν αξία για τους δράστες ούτε ότι αποκλείεται να πουληθούν. Η παράνομη αγορά λειτουργεί με διαφορετικούς κανόνες. Ένα κλεμμένο αριστούργημα μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο μυστικής συναλλαγής μεταξύ προσώπων που γνωρίζουν την παράνομη προέλευσή του, να παραμείνει κρυμμένο σε ιδιωτική συλλογή ή να χρησιμοποιηθεί ως μέσο ανταλλαγής, εγγύηση ή διαπραγματευτικό χαρτί σε άλλες εγκληματικές δραστηριότητες. Στη συγκεκριμένη υπόθεση, οι ιταλικές αρχές εξετάζουν διαφορετικά ενδεχόμενα και δεν έχει ακόμη αποδειχθεί ποιος ήταν ο τελικός προορισμός των έργων ή αν υπήρχε προκαθορισμένος αγοραστής.
Η συγκυρία υπογραμμίζει παράλληλα πόσο σπάνια είναι η παρουσία σημαντικών Antonello στην κανονική αγορά. Νωρίτερα φέτος, το ιταλικό κράτος απέκτησε έναν Ecce Homo του ζωγράφου για περίπου 15 εκατ. δολάρια, επιβεβαιώνοντας πόσο υψηλή μπορεί να γίνει η αξία ενός έργου του όταν εμφανίζεται νόμιμα προς πώληση.
Η υποψία της μαφίας
Η έρευνα έχει περάσει στα χέρια της εξειδικευμένης μονάδας των Carabinieri για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς. Οι αρχές εξετάζουν τον τρόπο εισόδου και διαφυγής, τις κάμερες ασφαλείας και το ενδεχόμενο οι δράστες να διέθεταν εσωτερική πληροφόρηση. Ο δημοτικός σύμβουλος Πολιτισμού της Μεσσήνης Enzo Caruso δήλωσε ότι δεν μπορεί να αποκλειστεί σύνδεση με οργανωμένο έγκλημα. Η ταχύτητα της επιχείρησης και η φαινομενική γνώση του χώρου έχουν ενισχύσει τα ερωτήματα γύρω από το εάν επρόκειτο για μια ευκαιριακή κλοπή ή για στοχευμένη επιχείρηση. Μέχρι στιγμής, πάντως, δεν υπάρχει απόδειξη ότι πίσω από την κλοπή βρίσκεται η μαφία.
Αυτό είναι κρίσιμο και για την πιθανή διαδρομή των έργων. Στην παράνομη διακίνηση τέχνης, η εμπορική αξία ενός διάσημου κλεμμένου πίνακα δεν ταυτίζεται απαραίτητα με την τιμή που θα μπορούσε να πετύχει σε μια νόμιμη δημοπρασία. Η αδυναμία δημόσιας μεταπώλησης περιορίζει τους πιθανούς αγοραστές, αλλά δεν μηδενίζει την παράνομη χρησιμότητα του αντικειμένου. Η Reuters επισημαίνει ότι οι ερευνητές εξετάζουν ακόμη και το ενδεχόμενο τέτοιου είδους έργα να χρησιμοποιηθούν ως εγγύηση ή διαπραγματευτικό μέσο στον κόσμο του οργανωμένου εγκλήματος.
Η σκιά ενός Caravaggio που δεν επέστρεψε ποτέ
Στη Σικελία, οποιαδήποτε μεγάλη κλοπή τέχνης ξυπνά αναπόφευκτα μια παλαιότερη ιστορία. Το 1969 εξαφανίστηκε από το Ορατόριο του San Lorenzo στο Παλέρμο η Γέννηση με τον Άγιο Φραγκίσκο και τον Άγιο Λαυρέντιο του Caravaggio. Το έργο δεν έχει βρεθεί ποτέ και η τύχη του έχει συνδεθεί επί δεκαετίες με τη σικελική μαφία. Η συγκεκριμένη υπόθεση βρίσκεται ήδη στο υπόβαθρο της νέας έρευνας. Υπάρχει και ένα ακόμη ανησυχητικό προηγούμενο ειδικά για τον Antonello: ένας Ecce Homo του καλλιτέχνη κλάπηκε στη Novara το 1974 και παραμένει αγνοούμενος περισσότερο από μισό αιώνα αργότερα.
Αυτή είναι και η μεγαλύτερη αγωνία στη Μεσσήνη. Οι τέσσερις κλεμμένοι πίνακες είναι υπερβολικά αναγνωρίσιμοι για να επιστρέψουν εύκολα στη νόμιμη αγορά, όχι όμως και άχρηστοι για την παράνομη. Μπορούν να παραμείνουν κρυμμένοι για χρόνια, να αλλάξουν χέρια μακριά από τη δημόσια θέα ή να αποκτήσουν διαφορετική αξία μέσα σε εγκληματικά δίκτυα.
Αυτό ακριβώς κάνει τις πρώτες ημέρες της έρευνας κρίσιμες: όσο περισσότερο παραμένουν άφαντοι, τόσο μεγαλώνει ο κίνδυνος να ακολουθήσουν τη διαδρομή άλλων διάσημων κλεμμένων αριστουργημάτων που εξαφανίστηκαν για δεκαετίες. Στη Μεσσήνη, το ζητούμενο πλέον δεν είναι πόσο θα μπορούσαν να αξίζουν οι Antonello σε μια δημοπρασία, αλλά εάν θα προλάβουν να επιστρέψουν στο μουσείο πριν χαθούν σε έναν κόσμο όπου το σφυρί δεν πέφτει ποτέ δημόσια.
