Η μυστική ατζέντα της ενεργειακής μετάβασης: Το σχέδιο για να εξαφανιστούν πετρέλαιο, άνθρακας και φυσικό αέριο
Μια νέα διεθνής πρωτοβουλία επιχειρεί να ανοίξει μια συζήτηση που για χρόνια θεωρούνταν πολιτικά απαγορευμένη
Για περισσότερες από τρεις δεκαετίες, οι διεθνείς διασκέψεις για το κλίμα προσπαθούν να αντιμετωπίσουν την υπερθέρμανση του πλανήτη. Ωστόσο, παρά τις δεσμεύσεις, τις συμφωνίες και τους στόχους μηδενικών εκπομπών, ένα βασικό στοιχείο του προβλήματος παρέμενε σχεδόν εκτός συζήτησης: τα ορυκτά καύσιμα.
σχετικά άρθρα
Το πετρέλαιο, το φυσικό αέριο και ο άνθρακας εξακολουθούν να καλύπτουν πάνω από το 80% των παγκόσμιων ενεργειακών αναγκών, όπως συνέβαινε και στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Παράλληλα, ευθύνονται για σχεδόν το 90% των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα, του αερίου που αποτελεί τον βασικό παράγοντα της κλιματικής αλλαγής.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, μια νέα διεθνής πρωτοβουλία επιχειρεί να ανοίξει μια συζήτηση που για χρόνια θεωρούνταν πολιτικά απαγορευμένη: πώς θα μπορούσε ο κόσμος να οργανώσει μια σταδιακή αλλά ουσιαστική απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα.
Η προσπάθεια αυτή βρέθηκε στο επίκεντρο διεθνούς διάσκεψης που πραγματοποιήθηκε τον Απρίλιο του 2026 στη Σάντα Μάρτα της Κολομβίας, με τη συμμετοχή περίπου 60 χωρών και εκατοντάδων επιστημόνων, οικονομολόγων, κρατικών αξιωματούχων και εκπροσώπων οργανισμών.
Η ιδέα δεν είναι καινούργια. Ο καθηγητής διεθνών σχέσεων του Πανεπιστημίου του Σάσεξ, Peter Newell, μελετά την πολιτική διάσταση της κλιματικής αλλαγής από τις αρχές της δεκαετίας του 1990. Ήδη από τότε θεωρούσε ότι η τεχνολογία ή οι οικονομικές μεταρρυθμίσεις από μόνες τους δεν θα αρκούσαν για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης, εφόσον δεν άλλαζαν οι πολιτικοί και οικονομικοί συσχετισμοί γύρω από τα ορυκτά καύσιμα.
Παρά τις δεκαετίες διαπραγματεύσεων, οι λέξεις «ορυκτά καύσιμα» απουσίαζαν τόσο από το Πρωτόκολλο του Κιότο όσο και από τη Συμφωνία των Παρισίων. Χρειάστηκε να φτάσουμε στην COP28 στο Ντουμπάι το 2023 ώστε οι κυβερνήσεις να αναγνωρίσουν επίσημα ότι η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής απαιτεί τη μετάβαση μακριά από τα ορυκτά καύσιμα στα ενεργειακά συστήματα.
Η Σάντα Μάρτα και το σχέδιο για μια μετάβαση χωρίς πετρέλαιο και άνθρακα
Η διάσκεψη της Σάντα Μάρτα προέκυψε έπειτα από πρωτοβουλία που υποστηρίχθηκε από περισσότερες από 80 χώρες κατά την COP30 στη Βραζιλία, οι οποίες ζήτησαν τη δημιουργία ενός «οδικού χάρτη» για τη σταδιακή εγκατάλειψη των ορυκτών καυσίμων.
Η επίτευξη συναίνεσης δεν κατέστη δυνατή στις επίσημες διαπραγματεύσεις, ωστόσο η Κολομβία και η Ολλανδία ανέλαβαν να φιλοξενήσουν ξεχωριστή διεθνή συνάντηση προκειμένου να εξεταστούν συγκεκριμένα σχέδια δράσης.
Η διοργάνωση είχε ιδιαίτερη σημασία καθώς συμμετείχαν όχι μόνο χώρες που παραδοσιακά στηρίζουν την ενεργειακή μετάβαση, αλλά και σημαντικοί εξαγωγείς ορυκτών καυσίμων όπως η Νιγηρία, ο Καναδάς και η Αυστραλία.
Στο επίκεντρο των συζητήσεων βρέθηκαν τα πρακτικά προβλήματα που δημιουργεί η απεξάρτηση από πετρέλαιο, φυσικό αέριο και άνθρακα. Οι συμμετέχοντες αναγνώρισαν ότι η διαδικασία δεν αφορά μόνο την παραγωγή ενέργειας αλλά και ολόκληρη τη δομή των οικονομιών.
Επιστήμονες παρουσίασαν στοιχεία σύμφωνα με τα οποία από το 1960 έχουν εφαρμοστεί παγκοσμίως τουλάχιστον 225 απαγορεύσεις, περιορισμοί ή μορατόριουμ που αφορούν ορυκτά καύσιμα, καθώς και περίπου 1.600 δεσμεύσεις αποεπένδυσης. Ωστόσο, πολλές από αυτές τις πρωτοβουλίες ανατράπηκαν αργότερα ή επιβραδύνθηκαν.
Ένα από τα βασικά συμπεράσματα της διάσκεψης ήταν ότι η ενεργειακή μετάβαση δεν μπορεί να περιορίζεται στην ανάπτυξη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Χρειάζονται παράλληλα μέτρα που θα μειώνουν την εξάρτηση από την παραγωγή και κατανάλωση ορυκτών καυσίμων.
Στο πλαίσιο αυτό αναπτύχθηκε έντονη συζήτηση γύρω από το ερώτημα αν πρέπει πρώτα να δημιουργηθούν εναλλακτικές λύσεις και στη συνέχεια να περιοριστούν τα ορυκτά καύσιμα ή αν οι δύο διαδικασίες πρέπει να προχωρούν ταυτόχρονα.
Πολλοί συμμετέχοντες υποστήριξαν ότι η ιστορική εμπειρία δείχνει πως οι ισχυρές βιομηχανίες πετρελαίου και φυσικού αερίου δύσκολα εγκαταλείπουν τα συμφέροντά τους χωρίς πολιτικές παρεμβάσεις και συγκεκριμένα χρονοδιαγράμματα.
Επιδοτήσεις, χρέη και οι αντιφάσεις της μετάβασης
Ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια που αναδείχθηκαν στη Σάντα Μάρτα αφορά τις κρατικές επιδοτήσεις προς τα ορυκτά καύσιμα.
Σύμφωνα με στοιχεία του ΟΟΣΑ που παρουσιάστηκαν στη διάσκεψη, οι παγκόσμιες επιδοτήσεις παρέμειναν το 2024 κοντά στα 920 δισεκατομμύρια δολάρια, επίπεδο χαμηλότερο από το ρεκόρ του 2022 αλλά πολύ υψηλότερο από τον ιστορικό μέσο όρο.
Παρά το γεγονός ότι οι χώρες της G20 έχουν δεσμευθεί από το 2009 να περιορίσουν τις αναποτελεσματικές επιδοτήσεις στα ορυκτά καύσιμα, η πρόοδος υπήρξε περιορισμένη.
Παράλληλα, πολλές αναπτυσσόμενες χώρες υποστηρίζουν ότι η μετάβαση δεν μπορεί να γίνει χωρίς αξιόπιστες εναλλακτικές πηγές εσόδων.
Ο υπουργός Περιφερειακής Ανάπτυξης της Νιγηρίας, Abubakar Momoh, τόνισε ότι η οικονομία της χώρας εξακολουθεί να βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στα έσοδα από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο και πως οποιαδήποτε μετάβαση θα πρέπει να είναι σταδιακή.
Ανάλογες ανησυχίες εκφράστηκαν και από οικονομικούς αναλυτές που επεσήμαναν ότι πολλές αφρικανικές χώρες χρησιμοποιούν τα έσοδα από τις εξαγωγές υδρογονανθράκων για την εξυπηρέτηση του δημόσιου χρέους και τη διατήρηση των συναλλαγματικών αποθεμάτων τους.
Στη συζήτηση συμμετείχαν επίσης εκπρόσωποι επιχειρήσεων και χρηματοπιστωτικών οργανισμών. Μεγάλο ενδιαφέρον προκάλεσαν παρουσιάσεις για το κινεζικό μοντέλο χρηματοδότησης πράσινων επενδύσεων, όπου οι τράπεζες ενθαρρύνονται να αυξάνουν τα «πράσινα» δάνεια μέσω ειδικών μηχανισμών αξιολόγησης και προνομιακών επιτοκίων.
Παράλληλα, εταιρείες όπως η κινεζική BYD και η αυστραλιανή Fortescue παρουσίασαν παραδείγματα επενδύσεων σε ηλεκτροκίνηση, ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και απανθρακοποίηση της βιομηχανίας.
Ωστόσο, οι συμμετέχοντες αναγνώρισαν ότι οι δυσκολίες παραμένουν τεράστιες. Εκτός από τα οικονομικά συμφέροντα και τις επιδοτήσεις, υπάρχουν και νομικά εμπόδια, καθώς επενδυτικές συμφωνίες επιτρέπουν σε ενεργειακές εταιρείες να διεκδικούν αποζημιώσεις όταν κυβερνήσεις περιορίζουν δραστηριότητες σχετικές με ορυκτά καύσιμα.
Η διάσκεψη ολοκληρώθηκε με τη συμφωνία των συμμετεχουσών χωρών να συνεχίσουν τη συνεργασία τους και να προετοιμάσουν μια δεύτερη συνάντηση το 2027 στο Τουβαλού, με τη στήριξη της Ιρλανδίας.
Παράλληλα θα ξεκινήσει η επεξεργασία εθνικών «οδικών χαρτών» που θα περιγράφουν πώς και πότε κάθε χώρα σκοπεύει να μειώσει τη χρήση άνθρακα, πετρελαίου και φυσικού αερίου.
Η Γαλλία παρουσίασε ήδη ένα τέτοιο σχέδιο, προβλέποντας το τέλος του άνθρακα έως το 2030, του πετρελαίου έως το 2045 και του φυσικού αερίου έως το 2050.
Οι συμμετέχοντες παραδέχθηκαν ότι η μετάβαση μακριά από τα ορυκτά καύσιμα παραμένει μια εξαιρετικά περίπλοκη διαδικασία, γεμάτη πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές αντιφάσεις. Ωστόσο, υποστήριξαν ότι η ανάγκη περιορισμού της εξάρτησης από τα καύσιμα που ευθύνονται για την υπερθέρμανση του πλανήτη είναι πλέον αδιαμφισβήτητη και ότι η Σάντα Μάρτα αποτέλεσε μια από τις πρώτες διεθνείς προσπάθειες να συζητηθεί ανοιχτά το πώς μπορεί να επιτευχθεί αυτή η μετάβαση.