Γιατί η Ινδία δεν θα καταφέρει να αντιγράψει ποτέ το οικονομικό θαύμα της Κίνας
Πώς η τοπική αυτοδιοίκηση, το σύστημα των καστών και η πρώιμη δημοκρατία καθορίζουν τη διαφορετική τροχιά των δύο ασιατικών γιγάντων στον παγκόσμιο οικονομικό χάρτη
Τη δεκαετία του 1980, οι οικονομίες της Κίνας και της Ινδίας ξεκίνησαν έχοντας περίπου το ίδιο μέγεθος. Πολύ γρήγορα όμως, η Κίνα άφησε την Ινδία πολύ πίσω, καταλήγοντας να γίνει μια οικονομία με μέγεθος περίπου πέντε φορές μεγαλύτερο. Σήμερα, ωστόσο, το σκηνικό αλλάζει. Με την κινεζική οικονομία να επιβραδύνει και τις μεγάλες δυτικές εταιρείες να αναζητούν εναγωνίως νέους προορισμούς για να μεταφέρουν τα εργοστάσιά τους, το ερώτημα πλανάται: Μήπως ήρθε επιτέλους η σειρά της Ινδίας να επαναλάβει το κινεζικό αναπτυξιακό θαύμα;
σχετικά άρθρα
Αυτό είναι το ερώτημα που απασχολεί την παγκόσμια γεωπολιτική και οικονομική σκηνή τον τελευταίο καιρό. Για να αποφύγουμε όμως τις κλισέ και επιφανειακές απαντήσεις –όπως το ότι η Ινδία απλώς χρειάζεται να μειώσει τη διαφθορά, να φιλελευθεροποιήσει περαιτέρω την οικονομία της ή να βελτιώσει τις υποδομές της– χρειάζεται να εμβαθύνουμε. Η ανάλυση που ακολουθεί βασίζεται στο εκτενές ερευνητικό έργο δύο εκ των κορυφαίων οικονομολόγων της Ινδίας: του καθηγητή και πρώην κεντρικού τραπεζίτη, Ραγκουράμ Ρατζάν, και του καθηγητή του Πανεπιστημίου Johns Hopkins, Νταβές Καπούρ.
Μέσα από τη μελέτη τους, προκύπτουν ορισμένα πραγματικά εκπληκτικά συμπεράσματα. Το πραγματικό πρόβλημα της Ινδίας δεν ήταν ποτέ ότι «δεν ήξερε τι έπρεπε να κάνει». Αντιθέτως, η αποτυχία της έγκειται στην αδυναμία της να εφαρμόσει σωστά την κινεζική στρατηγική, εξαιτίας της δικής της, εξαιρετικά ιδιόμορφης πολιτικής και κοινωνικής δομής. Σε αυτό το σύστημα, οι υποστελεχωμένες τοπικές κυβερνήσεις συχνά εξυπηρετούν τοπικά ή συντεχνιακά συμφέροντα, αντί για το ευρύτερο δημόσιο καλό.
Η μεγάλη απόκλιση και η βάση της εκπαίδευσης
Για να κατανοήσουμε γιατί η Ινδία δεν μπορεί να αντιγράψει το μοντέλο του Πεκίνου, πρέπει πρώτα να απαντήσουμε στο γιατί η Κίνα ξεπέρασε την Ινδία εξ αρχής. Τι προκάλεσε αυτή την τεράστια απόκλιση στις δεκαετίες του 1990 και του 2000; Ο καθηγητής Ρατζάν επισημαίνει ότι ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1970, οι Κινέζοι εργάτες διέθεταν ένα σαφώς υψηλότερο επίπεδο βασικής εκπαίδευσης σε σύγκριση με τους Ινδούς συναδέλφους τους. Αυτή η θεμελιώδης διαφορά ενεργοποίησε δύο βασικούς μηχανισμούς.
Πρώτον, για να πυροδοτήσει την οικονομική της ανάπτυξη, η Κίνα άρχισε να προσελκύει μαζικά ξένα εργοστάσια στις δεκαετίες του ’80 και του ’90. Αυτές οι μονάδες παραγωγής απαιτούσαν εργάτες που να μπορούν τουλάχιστον να διαβάζουν και να ακολουθούν βασικές οδηγίες. Δεύτερον, η εκπαίδευση, ειδικά σε βασικές αρχές λογιστικής, επέτρεψε αργότερα σε πολλούς από αυτούς τους εργάτες να ιδρύσουν τις δικές τους εταιρείες, εκτοξεύοντας την κινεζική οικονομία στο επόμενο επίπεδο κατά τη δεκαετία του 2000. Όμως, η εκπαίδευση από μόνη της δεν αρκεί για να εξηγήσει το θαύμα, καθώς υπήρχαν και άλλες χώρες με αντίστοιχα μορφωτικό επίπεδο που δεν έγιναν υπερδυνάμεις.
Τα τρία συστατικά του αναπτυξιακού θαύματος
Η μετάβαση της Κίνας από μια αγροτική κοινωνία στην απόλυτη μεταποιητική υπερδύναμη στηρίχθηκε σε τρία βασικά συστατικά. Το πρώτο –και πιο συχνά αναφερόμενο– είναι ότι τη δεκαετία του 1980 η κομμουνιστική Κίνα φιλελευθεροποίησε την οικονομία της, επιτρέποντας τόσο στους ιδιώτες επιχειρηματίες να ανοίξουν εταιρείες όσο και στις ξένες φίρμες να εισέλθουν στη χώρα. Ήταν αναμφίβολα μια αναγκαία συνθήκη, αλλά όχι ικανή από μόνη της.
Η Ινδία αποτελεί το τέλειο παράδειγμα. Ακολουθώντας τα βήματα της Κίνας, η Ινδία άρχισε να φιλελευθεροποιεί προσεκτικά τη σοσιαλιστικού τύπου οικονομία της τη δεκαετία του 1990, προχωρώντας σε πιο ριζοσπαστικές μεταρρυθμίσεις τη δεκαετία του 2000. Η ινδική οικονομία όντως αναπτύχθηκε ταχύτερα μετά από αυτές τις αλλαγές, όμως ποτέ δεν άγγιξε τους διψήφιους ρυθμούς ανάπτυξης της Κίνας. Ακόμα και σήμερα, η Κίνα παραμένει ένα αυστηρά ρυθμισμένο περιβάλλον για το επιχειρείν, συγκεντρώνοντας παρόμοια βαθμολογία με την Ινδία σε δείκτες όπως ο Δείκτης Οικονομικής Ελευθερίας. Συνεπώς, η εξήγηση κρύβεται στο δεύτερο και τρίτο συστατικό του κινεζικού θαύματος.
Το μοντέλο της επενδυτικής ανάπτυξης
Το δεύτερο βασικό συστατικό είναι το μοντέλο που ο καθηγητής του Πανεπιστημίου του Πεκίνου, Μάικλ Πέτις, ονομάζει μοντέλο επενδυτικής ανάπτυξης. Πρόκειται για την ίδια στρατηγική που οδήγησε στην εκτίναξη των ΗΠΑ, της Γερμανίας και της Ιαπωνίας. Η κεντρική ιδέα είναι απλή: οι φτωχές χώρες διαθέτουν τεράστιο και δυνητικά παραγωγικό πληθυσμό, αλλά υστερούν δραματικά σε υποδομές, τεχνογνωσία και μηχανολογικό εξοπλισμό. Για να αναπτυχθούν γρήγορα, πρέπει να επενδύσουν με αντίστοιχα φρενήρεις ρυθμούς σε παραγωγικά περιουσιακά στοιχεία.
Από πού προέρχονται όμως αυτά τα κεφάλαια; Σε ένα σύστημα παραστατικού χρήματος (fiat money), το τοπικό νόμισμα είναι δυνητικά άπειρο, καθώς η κεντρική τράπεζα μπορεί να το δημιουργήσει για να κινητοποιήσει το αδρανές εργατικό δυναμικό. Η Κίνα διέταξε τις κρατικές τράπεζές της να κατευθύνουν μαζικές πιστώσεις με χαμηλά επιτόκια κυρίως στις υποδομές και τη μεταποίηση. Αυτός ο τεράστιος δανεισμός, εφόσον χρησιμοποιήθηκε για την παραγωγή πραγματικού πλούτου και όχι για κατανάλωση, δεν προκάλεσε πληθωρισμό.
Το ινδικό πείραμα με τον δανεισμό
Η Ινδία προσπάθησε να ακολουθήσει παρόμοια πορεία. Φιλελευθεροποίησε τον εταιρικό της τομέα, διατήρησε το τραπεζικό σύστημα υπό κρατικό έλεγχο και ξεκίνησε ένα μεγάλο κύμα δανειοδοτήσεων προς διασυνδεδεμένους επιχειρηματίες. Ωστόσο, αντίθετα με την Κίνα, οι Ινδοί μεγιστάνες δεν ξόδεψαν αυτά τα κεφάλαια παραγωγικά.
Το αποτέλεσμα ήταν ότι, γύρω στο 2013, ενώ οι κινεζικές εταιρείες κατακτούσαν τον κόσμο, οι ινδικές επιχειρήσεις κατέρρεαν, υπερχρεωμένες σε ένα κρατικό τραπεζικό σύστημα που βρισκόταν στα πρόθυρα της κατάρρευσης. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο καθηγητής Ρατζάν, ως επικεφαλής της Κεντρικής Τράπεζας της Ινδίας, συνέβαλε καθοριστικά στην εξυγίανση αυτών των επισφαλών χρεών, ενώ η μετέπειτα κυβέρνηση του Ναρέντρα Μόντι προώθησε σημαντικές επενδύσεις σε υποδομές. Όμως, η επενδυτική δυναμική της Ινδίας δεν απέκτησε ποτέ τα χαρακτηριστικά του “θαύματος”.
Η μάχη για τις άμεσες ξένες επενδύσεις
Εδώ ερχόμαστε στο τρίτο καθοριστικό συστατικό: την προσέλκυση Άμεσων Ξένων Επενδύσεων (FDI). Η Κίνα μετατράπηκε στο “εργοστάσιο του κόσμου”, ενώ η Ινδία απέτυχε παταγωδώς να προσελκύσει ανάλογα κεφάλαια. Γιατί είναι τόσο σημαντικές οι FDI; Στη δεκαετία του 1980, και οι δύο χώρες δεν υστερούσαν μόνο σε μηχανήματα, αλλά και σε τεχνογνωσία για το πώς λειτουργούν τα αποδοτικά εργοστάσια. Αυτή η γνώση δεν αποκτάται στα θρανία, αλλά μεταφέρεται μόνο μέσω της τριβής στην πραγματική παραγωγή.
Επιπλέον, ενώ το εγχώριο χρήμα ελέγχεται από την κεντρική τράπεζα, τα αμερικανικά δολάρια –που είναι απολύτως απαραίτητα για κρίσιμες εισαγωγές (όπως γερμανικά μηχανήματα βιομηχανικής ακρίβειας)– μπορούν να έρθουν μόνο μέσω των εξαγωγών και των ξένων επενδύσεων. Η βασική εκπαίδευση της Κίνας προετοίμασε το έδαφος, αλλά σύμφωνα με τον Ρατζάν, η πραγματική διαφορά κρύβεται στον τρόπο λειτουργίας της τοπικής αυτοδιοίκησης.
Ο καθοριστικός ρόλος της τοπικής αυτοδιοίκησης
Τόσο η κινεζική όσο και η ινδική οικονομία είναι τεράστια, αποκεντρωμένα συστήματα. Η κεντρική κυβέρνηση μπορεί να σχεδιάζει, αλλά η υλοποίηση απαιτεί τοπικές κυβερνήσεις με τα σωστά κίνητρα. Στην Κίνα, οι τοπικοί αξιωματούχοι του Κομμουνιστικού Κόμματος κρίνονταν και προάγονταν με ένα βασικό κριτήριο: την αύξηση του τοπικού ΑΕΠ. Παράλληλα, μεγάλο μέρος των εσόδων τους προερχόταν από την πώληση γης, η αξία της οποίας αυξανόταν ραγδαία όταν χτίζονταν οι σωστές υποδομές.
Αυτά τα κίνητρα μετέτρεψαν τους Κινέζους δημάρχους και περιφερειάρχες σε ιδανικούς “πωλητές”. Όταν ο Ίλον Μασκ πήγε στην Κίνα, η τοπική κυβέρνηση της Σαγκάης “καθάρισε” αστραπιαία κάθε γραφειοκρατικό εμπόδιο, επιτρέποντας στο εργοστάσιο της Tesla να λειτουργήσει σε χρόνο ρεκόρ. Στην Ινδία, αντίθετα, ενώ η κεντρική κυβέρνηση διαφήμιζε τη χώρα ως κορυφαίο προορισμό για επενδύσεις, οι τοπικές αρχές συχνά λειτουργούσαν αποτρεπτικά, οχυρωμένες πίσω από έναν λαβύρινθο δαιδαλωδών κανονισμών και ατελείωτης γραφειοκρατίας.
Η υποστελέχωση και το παράδοξο της απασχόλησης
Γιατί όμως οι τοπικές κυβερνήσεις της Ινδίας αποτυγχάνουν τόσο συστηματικά; Ο καθηγητής Νταβές Καπούρ αναδεικνύει τρεις δομικούς λόγους. Ο πρώτος είναι η δραματική υποστελέχωση. Σε αντίθεση με τις ΗΠΑ ή την Κίνα, όπου ο κύριος όγκος των δημοσίων υπαλλήλων εργάζεται σε τοπικό επίπεδο, στην Ινδία η πυραμίδα είναι ανεστραμμένη. Οι περισσότεροι υπάλληλοι βρίσκονται στο ομοσπονδιακό ή πολιτειακό επίπεδο.
Το πιο παράδοξο είναι ότι, παρά τα τεράστια ποσοστά ανεργίας, εκατοντάδες χιλιάδες θέσεις στην τοπική αυτοδιοίκηση παραμένουν κενές. Μάλιστα, ορισμένες από τις φτωχότερες τοπικές κυβερνήσεις της Ινδίας δεν καταφέρνουν καν να απορροφήσουν και να ξοδέψουν τα κονδύλια που τους αποστέλλει το κεντρικό κράτος για έργα. Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν λύνεται απλώς ρίχνοντας περισσότερα χρήματα στο σύστημα.
Η βαριά σκιά του συστήματος των καστών
Η δεύτερη και ίσως πιο βαθιά εξήγηση σχετίζεται με το διαβόητο σύστημα των καστών. Παρότι έχει καταργηθεί νομικά, παραμένει μια σκληρή πολιτική πραγματικότητα. Οι ιδρυτές της σύγχρονης Ινδίας, γνωρίζοντας τη δύναμη των καστών σε τοπικό επίπεδο, φρόντισαν σκόπιμα να αποδυναμώσουν τις τοπικές κυβερνήσεις για να αποφύγουν την επιβολή των τοπικών ολιγαρχιών.
Ακόμα κι όταν υπάρχει χρηματοδότηση, οι τοπικές κοινωνικές δυναμικές σαμποτάρουν κεντρικές πολιτικές. Για παράδειγμα, προγράμματα για την κατασκευή σχολείων θηλέων συχνά αποτυγχάνουν τοπικά, επειδή οι έμφυλες νόρμες και οι κανόνες των καστών υπερισχύουν της κυβερνητικής βούλησης. Σε ακραίες περιπτώσεις, όπως περιγράφουν οι συγγραφείς του βιβλίου “The Narrow Corridor” (Ατζέμογλου και Ρόμπινσον), στην φτωχή πολιτεία Μπιχάρ, χιλιάδες θέσεις μηχανικών έμειναν κενές. Ο λόγος; Οι υποψήφιοι με τα κατάλληλα πτυχία προέρχονταν συνήθως από ανώτερες κάστες, και ο τοπικός κυβερνήτης, προερχόμενος από κατώτερη κάστα, αρνιόταν πεισματικά να τους προσλάβει. Το αποτέλεσμα ήταν η πολιτεία να μην μπορεί να αξιοποιήσει τους πόρους της για την κατασκευή υποδομών.
Η παγίδα της πρώιμης δημοκρατίας
Ο τρίτος λόγος είναι πολιτειακός. Η Ινδία αποτελεί αυτό που ο Καπούρ ονομάζει πρώιμη δημοκρατία (precocious democracy), δηλαδή μια χώρα που υιοθέτησε τους δημοκρατικούς θεσμούς πολύ πριν φτάσει σε ένα ικανοποιητικό επίπεδο οικονομικής ωρίμανσης. Αν και η δημοκρατία αποτέλεσε τον καταλύτη για οικονομικά θαύματα στη Δυτική Γερμανία ή την Ιαπωνία, στην Ινδία δημιούργησε συγκεκριμένες παρενέργειες.
Σε μια πρώιμη δημοκρατία, δημιουργείται συχνά ένας φαύλος κύκλος: το κράτος παρέχει κακής ποιότητας δημόσιες υπηρεσίες (π.χ. δημόσια υγεία και παιδεία). Ως εκ τούτου, τα μεσαία και ανώτερα στρώματα εγκαταλείπουν το δημόσιο σύστημα και στρέφονται στον ιδιωτικό τομέα. Έχοντας εξασφαλίσει ιδιωτικά τις υπηρεσίες αυτές, αρνούνται κατόπιν να πληρώσουν υψηλότερους φόρους. Επιπρόσθετα, οι τοπικοί άρχοντες προτιμούν να εξαγοράζουν την εύνοια συγκεκριμένων ψηφοφόρων –με βάση την κάστα ή τη θρησκεία– προσφέροντας στοχευμένες επιδοτήσεις, αντί να επενδύουν σε καθολικά δημόσια αγαθά. Προτιμούν να φτιάξουν ένα εντυπωσιακό, υπερσύγχρονο μετρό (το οποίο φαίνεται αμέσως), παρά να βελτιώσουν σιωπηλά το εκπαιδευτικό σύστημα, τα αποτελέσματα του οποίου θα φανούν μετά από δεκαετίες.
Το μέλλον: Ένα αργό, χαοτικό αλλά αληθινό θαύμα
Είναι λοιπόν καταδικασμένη η Ινδία; Κάθε άλλο. Παρά τις δομικές παθογένειες, η σημερινή εικόνα απέχει παρασάγγας από εκείνη της δεκαετίας του 1980. Η χώρα διαθέτει πλέον αναβαθμισμένες ψηφιακές και χρηματοοικονομικές υποδομές, ενώ το επίπεδο μόρφωσης βελτιώνεται σταθερά. Σε μια περίοδο που η Δύση αναζητά εναλλακτικές απέναντι στην Κίνα, η Ινδία βρίσκεται σε πλεονεκτική θέση για να προσελκύσει άμεσες ξένες επενδύσεις.
Η πολιτική δυναμική επίσης αλλάζει. Ο Ναρέντρα Μόντι ηγείται πλέον μιας κυβέρνησης συνασπισμού, γεγονός που απαιτεί ευρύτερες συναινέσεις και στενότερη συνεργασία με τις τοπικές αρχές. Η τεράστια, διχασμένη, αλλά εξαιρετικά δυναμική ινδική κοινωνία δεν πρόκειται ποτέ να αντιγράψει τη γραμμική, αυταρχική αποτελεσματικότητα του Πεκίνου. Αντίθετα, η πορεία της μοιάζει περισσότερο με εκείνη των Ηνωμένων Πολιτειών: ένα τεράστιο, συχνά συγκρουσιακό και θορυβώδες έθνος, του οποίου η ανάπτυξη ήταν χαοτική, αργή σε σημεία, αλλά στο τέλος αποδείχθηκε το πιο ανθεκτικό και επιτυχημένο οικονομικό θαύμα όλων των εποχών. Η βελτίωση στις τοπικές ικανότητες διαχείρισης αποτελεί την επόμενη μεγάλη πρόκληση, και αν κερδηθεί, η Ινδία θα γράψει το δικό της, μοναδικό κεφάλαιο στην παγκόσμια οικονομική ιστορία.
