Το τέλος του Χόλιγουντ: Πώς οι ολιγάρχες της Σίλικον Βάλεϊ κάνουν κουμάντο στην παγκόσμια πρωτεύουσα του σινεμά
Η λάμψη των φετινών Όσκαρ δεν κατάφερε να κρύψει τη σκληρή αλήθεια: Τα στούντιο αδειάζουν, οι εργαζόμενοι εγκαταλείπουν την πόλη, και η βιομηχανία του θεάματος παραδίδεται οριστικά στα χέρια των τεχνολογικών κολοσσών
Η βραδιά των Όσκαρ στο Dolby Theatre της Hollywood Boulevard πέρασε πλέον στην ιστορία, αποτελώντας για άλλη μια χρονιά τη μεγαλύτερη γιορτή του Λος Άντζελες. Οι αστέρες της Tinseltown συγκεντρώθηκαν μαζικά για να υμνήσουν τη μαγεία που, θεωρητικά, μόνο αυτή η ιστορική πόλη μπορεί να δημιουργήσει.
σχετικά άρθρα
Όμως, μια πιο προσεκτική ματιά στη λίστα των ταινιών που διεκδίκησαν το Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας αποκάλυψε μια άβολη έκπληξη: Ούτε μία από τις 10 υποψήφιες ταινίες δεν δημιουργήθηκε στα διάσημα πλατό ή στα θρυλικά στούντιο του Χόλιγουντ. Αν και ένα μέρος του post-production πραγματοποιήθηκε σε εγκαταστάσεις του Λος Άντζελες, όλες οι ταινίες γυρίστηκαν εξ ολοκλήρου ή κατά κύριο λόγο αλλού – από το Marty Supreme (Νέα Υόρκη) και το Sinners (Λουιζιάνα) μέχρι το Hamnet (Ηνωμένο Βασίλειο).
Το Χόλιγουντ, το ιστορικό συνώνυμο της βιομηχανίας της ψυχαγωγίας που εδρεύει και λειτουργεί στην κομητεία του Λος Άντζελες, αποσυντίθεται. Η παραγωγή, μετρούμενη σε ημέρες γυρισμάτων στο Λος Άντζελες, κατακρημνίζεται: από 36.792 ημέρες το 2022, έπεσε στις μόλις 19.694 το 2025, σύμφωνα με τα στοιχεία της FilmLA. Περίπου 41.000 από τους εργαζόμενους που κρατούσαν ζωντανή τη βιομηχανία εγκατέλειψαν τον κλάδο μεταξύ 2022 και 2024 (τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα δεδομένα) – κάποιοι από επιλογή, οι περισσότεροι από ανάγκη. Σήμερα, το πρόσωπο με τη μεγαλύτερη επιρροή στη βιομηχανία δεν είναι κάποιο παραδοσιακό αφεντικό μεγάλου στούντιο, αλλά ο Ted Sarandos, συν-διευθύνων σύμβουλος του streaming γίγαντα Netflix, ο οποίος εδρεύει στη Silicon Valley.
Αυτή η πραγματικότητα παραμένει αναλλοίωτη ακόμα και μετά την επιθετική εξαγορά του θρυλικού στούντιο της Warner Bros. Discovery από την Paramount Skydance του David Ellison, ο οποίος πλειοδότησε έναντι του Netflix. Η κατάληξη αυτού του πολυαναμενόμενου deal μοιάζει να είναι άλλο ένα καρφί στο φέρετρο της κινηματογραφικής βιομηχανίας ως κυρίαρχης οικονομικής δύναμης του Λος Άντζελες. Ο Ellison, ο νεότερος μεγιστάνας του Χόλιγουντ, έχει ήδη υποσχεθεί να βρει πάνω από 6 δισεκατομμύρια δολάρια σε «συνέργειες» (synergies) μετά την εξαγορά. Μπορεί να δεσμεύτηκε ότι οι περικοπές θα αφορούν κυρίως «μη εργασιακούς πόρους», αλλά η «Πόλη» – όπως αποκαλούν οι ντόπιοι τη βιομηχανία – προετοιμάζεται για μαζικές απολύσεις.
Την ίδια στιγμή, η απειλή της Τεχνητής Νοημοσύνης (AI), η οποία αναδιαμορφώνει τον τρόπο παραγωγής ταινιών, πλανάται απειλητικά. Το φάσμα της βιομηχανικής κατάρρευσης –μια εικόνα γνώριμη σε άλλες αμερικανικές πόλεις που ερήμωσαν όταν οι κατασκευαστικές θέσεις εργασίας έφυγαν στο εξωτερικό ή αντικαταστάθηκαν από νέες τεχνολογίες– ρίχνει βαριά τη σκιά του στις λεωφόρους με τους φοίνικες του Λος Άντζελες. «Η ηλιόλουστη εκδοχή του Ντιτρόιτ», ήταν η κυνική εκτίμηση του Michael Lynton, πρώην CEO της Sony Pictures Entertainment, σε πρόσφατη επίσκεψή του στα παλιά του λημέρια. «Ακούς μόνο τα τριζόνια», δήλωσε στο The Hollywood Reporter. «Δεν κινείται τίποτα».
Η απώλεια της «Ήπιας Ισχύος»
Η κατάρρευση μιας ολόκληρης βιομηχανίας είναι ούτως ή άλλως μια θλιβερή ιστορία. Όμως, η πτώση του Χόλιγουντ σημαίνει κάτι πολύ περισσότερο. Για δεκαετίες, οι ταινίες ήταν το κορυφαίο αμερικανικό εξαγώγιμο προϊόν, εξάγοντας όχι μόνο σελιλόιντ αλλά και μια ολόκληρη κοσμοθεωρία σε κάθε γωνιά του πλανήτη. Σήμερα, αν το μετρήσουμε αυστηρά σε δολάρια, τα περισσότερα από 20 δισεκατομμύρια που κερδίζουν οι ΗΠΑ από την εξαγωγή ταινιών και τηλεοπτικών σειρών ετησίως ωχριούν μπροστά σε άλλες εξαγωγές (πετρέλαιο, αυτοκίνητα, βιομηχανικός εξοπλισμός).
Ωστόσο, αυτά τα κατεξοχήν αμερικανικά προϊόντα εξακολουθούν να εδραιώνουν την «ήπια ισχύ» (soft power) του έθνους διεθνώς. Σπέρνουν την αμερικανική γλώσσα, την κουλτούρα, τη μόδα και τα κοινωνικά ήθη στα σαλόνια από τη Σεούλ μέχρι το Σάο Πάολο, με έναν τρόπο που κανένα πλοίο γεμάτο υγροποιημένο φυσικό αέριο (LNG) δεν μπορεί να πετύχει. Όταν λέμε «μια προσφορά που δεν μπορεί να αρνηθεί» ή «δεν νομίζω ότι βρισκόμαστε πια στο Κάνσας», όλοι ξέρουν τι σημαίνει και από πού προήλθε. Αυτή η πολιτισμική ηγεμονία είναι που τίθεται πλέον υπό αμφισβήτηση.
Το τέλος του “Industry Cluster”
Για 100 χρόνια, το Χόλιγουντ αποτελούσε ένα από τα πιο επιτυχημένα παραδείγματα αυτού που στη θεωρία των οικονομικών ονομάζεται “industry cluster” (βιομηχανικό σύμπλεγμα). Ο Michael Porter του Harvard Business School, που επινόησε τον όρο το 1998, περιέγραψε αυτά τα συμπλέγματα ως «κρίσιμες μάζες – σε ένα μέρος – ασυνήθιστης ανταγωνιστικής επιτυχίας σε συγκεκριμένους τομείς». Η Silicon Valley και το Χόλιγουντ ήταν, κατά τον Porter, τα δύο πιο λαμπερά παραδείγματα παγκοσμίως.
Τέτοια συμπλέγματα δημιουργούν ενάρετους κύκλους: Όταν οι καλύτεροι επαγγελματίες και οι κορυφαίες εταιρείες συγκεντρώνονται σε μια περιοχή, όλοι οι υπόλοιποι θέλουν να βρίσκονται εκεί. Όσοι συμμετέχουν κερδίζουν γνώση, διασυνδέσεις και κίνητρα που οι μακρινοί ανταγωνιστές δεν μπορούν να φτάσουν. Το Χόλιγουντ αναδείχθηκε ως τέτοιο σύμπλεγμα στις αρχές του 20ού αιώνα, όταν οι κινηματογραφιστές εγκατέλειψαν τη Νέα Υόρκη για να ξεφύγουν από τις πατέντες του Τόμας Έντισον και να εκμεταλλευτούν τη φθηνή γη και την ηλιοφάνεια της Νότιας Καλιφόρνιας. Χτίστηκε ένα πυκνό οικοσύστημα από στούντιο, εργαστήρια και εξειδικευμένο εργατικό δυναμικό, το οποίο σήμερα, απλώς, ξηλώνεται.
Το Χόλιγουντ δεν είναι πια “Dream Job”
Η μετάβαση στην εποχή του streaming χαιρετίστηκε αρχικά ως ένας θρίαμβος της αφθονίας για τους καταναλωτές. Στον πραγματικό κόσμο, όμως, αυτή η μετάβαση αποδείχθηκε καταστροφική για χιλιάδες ταλαντούχους επαγγελματίες της μεσαίας τάξης.
Πάρτε για παράδειγμα τον Jason Lazarcheck, έναν σεναριογράφο που πήγε στο Χόλιγουντ το 2008. Στα χρόνια πριν από το streaming, οι περισσότερες σειρές παρήγαγαν 22 ή 23 επεισόδια ανά σεζόν. Αυτό σήμαινε σταθερή δουλειά. Ακόμη πιο σημαντικό: η δουλειά του συγγραφέα συνεχιζόταν σε όλη τη διάρκεια της παραγωγής, επιτρέποντάς του να μαθαίνει την τέχνη στο πεδίο. Σήμερα, τα περισσότερα σόου έχουν ελάχιστα επεισόδια (πολλά μόλις 4 ή 5). Οι σεναριογράφοι γράφουν τα σενάρια και στη συνέχεια απολύονται, χωρίς καμία συμμετοχή στα γυρίσματα.
Οι τεράστιες καθυστερήσεις και η αβεβαιότητα έχουν κάνει την επιβίωση αδύνατη. Οι απεργίες του 2023 έδειξαν το μέγεθος της απόγνωσης. Ο Lazarcheck, όπως πολλοί άλλοι, αναγκάστηκε να βρει δουλειά εκτός βιομηχανίας: πρόσφατα ανέλαβε σύμβουλος συγγραφής για εταιρείες AI – τη βιομηχανία, δηλαδή, που απειλεί να του πάρει την προηγούμενη δουλειά του.
Το μοντέλο έσπασε: Ο ρόλος του Netflix
Οι βετεράνοι του Χόλιγουντ συμφωνούν σε ένα πράγμα: «Το Netflix τα άλλαξε όλα». Η κύρια δραστηριότητα του Χόλιγουντ είχε πάψει να είναι οι κινηματογραφικές ταινίες εδώ και δεκαετίες. Όπως εξηγεί ο Jeff Bewkes, πρώην CEO της Time Warner, τα τελευταία 30 χρόνια η μεγαλύτερη επιχείρηση ήταν η παραγωγή τηλεοπτικών σειρών. Με την έλευση του καλωδιακού δικτύου και αργότερα των DVD, τα στούντιο θησαύριζαν από δικαιώματα.
Η επανάσταση ήρθε το 2010, όταν το Netflix άρχισε να προσφέρει streaming μέσω ίντερνετ. Σε αντίθεση με το HBO, το Netflix δεν μοιραζόταν τα έσοδά του με καλωδιακούς παρόχους. Το σημαντικότερο; Συγκέντρωνε τεράστιο όγκο δεδομένων για τους συνδρομητές του – από τα είδη που προτιμούν μέχρι το ποιες σκηνές κάνουν replay. Με βάση αυτά τα δεδομένα, επένδυσε 100 εκατομμύρια δολάρια στο House of Cards το 2013, χωρίς καν να δει πιλότο. Σήμερα, με 325 εκατομμύρια συνδρομητές και αξία 358 δισεκατομμυρίων δολαρίων, είναι πολυτιμότερο από την Disney και τη Sony μαζί.
Αυτό το νέο μοντέλο κατέστρεψε την παραδοσιακή αμοιβή των δημιουργών. Το Netflix πληρώνει ένα σταθερό, προκαταβολικό ποσό, καταργώντας τα “residuals” (τα ποσοστά επί των μελλοντικών κερδών). Ένας ανώνυμος ατζέντης δηλώνει χαρακτηριστικά: «Οι μεγάλες επιτυχίες του παρελθόντος που απέδιδαν καρπούς για χρόνια, δεν αποδίδουν πλέον τίποτα».
Η επέλαση της Silicon Valley
Καθώς το κόστος ζωής και παραγωγής στο Λος Άντζελες γίνεται απαγορευτικό, οι παραγωγές μεταφέρονται στην Ατλάντα, το Βανκούβερ, την Ταϊβάν, ακόμα και τη Βουλγαρία. Η παγκοσμιοποίηση μπορεί να μειώνει τα κόστη, αλλά διαλύει την καρδιά του οικοσυστήματος. Οι καθημερινές «συγκρούσεις» ταλέντων, τα ποτά στο Musso & Frank’s, η ανταλλαγή ιδεών ανάμεσα σε σκηνοθέτες, οπερατέρ και τεχνικούς, χάνονται οριστικά.
Και ενώ το Netflix κυριαρχεί, το τοπίο αλλάζει ξανά. Σήμερα, οι έφηβοι ξοδεύουν περισσότερο χρόνο στο TikTok και το YouTube παρά σε οποιοδήποτε άλλο μέσο. Κάθε λεπτό που περνάει, στο YouTube (ιδιοκτησίας της Alphabet/Google) ανεβαίνουν 500 ώρες βίντεο – περισσότερο περιεχόμενο σε μια μέρα από ό,τι παράγει ολόκληρο το Χόλιγουντ σε ένα χρόνο.
Όταν φτάσουμε στο 2029, στην 100ή επέτειο των Όσκαρ, η τελετή θα αφήσει το παραδοσιακό τηλεοπτικό δίκτυο που τη φιλοξενεί από το 1976. Τα δικαιώματα θα περάσουν αποκλειστικά στο YouTube. Ο Michael Porter είχε πει ότι τα δύο πιο διάσημα βιομηχανικά συμπλέγματα στον κόσμο είναι το Χόλιγουντ και η Silicon Valley. Με το πρώτο να ξεθωριάζει, είναι πλέον σαφές ότι το δεύτερο το καταβροχθίζει.
Όπως συνοψίζει και ο πρώην μεγιστάνας Jeff Bewkes: «Οι πιο ισχυροί άνθρωποι που ελέγχουν τα μέσα ενημέρωσης σήμερα και καθορίζουν το μέλλον τους, είναι οι ολιγάρχες της τεχνολογίας. Δεν είναι πρόβλεψη. Είναι η περιγραφή αυτού που συμβαίνει τώρα».