Τα τέσσερα σημάδια μιας επερχόμενης οικονομικής κρίσης: Πώς η ιστορία επαναλαμβάνεται
Η ανάλυση των δεδομένων αποκαλύπτει τα μοτίβα που μετατρέπουν μια απλή χρηματιστηριακή διόρθωση σε ολοκληρωτική οικονομική κατάρρευση και παγκόσμια ύφεση
Τι είναι αυτό που προκαλεί μια παγκόσμια ύφεση; Πώς μια κατάσταση ξεφεύγει από τα στενά όρια ενός κραχ στο χρηματιστήριο και μετατρέπεται σε μια πλήρη οικονομική κρίση; Είναι ένα ερώτημα που απασχολεί την παγκόσμια κοινότητα από την εποχή της βιομηχανικής επανάστασης μέχρι σήμερα. Σκεφτείτε το 2008, όταν τα ενυπόθηκα δάνεια δημιούργησαν τη μεγαλύτερη φούσκα ακινήτων που είχε δει ποτέ ο κόσμος. Όταν αυτή εξερράγη, οι τιμές των κατοικιών υποχώρησαν έως και 40% σε ορισμένες αγορές, ενώ 6 εκατομμύρια άνθρωποι έχασαν τα σπίτια τους. Ή σκεφτείτε τη Μεγάλη Ύφεση, η οποία άφησε έναν στους τέσσερις Αμερικανούς άνεργο, οδήγησε σε μαζική αστεγία και δημιούργησε τις συνθήκες για έναν παγκόσμιο πόλεμο, τον πιο φονικό στην ιστορία.
σχετικά άρθρα
Ωστόσο, τα κραχ δεν έρχονται ποτέ από το πουθενά. Ο φόβος ότι θα ξυπνήσεις ένα πρωί και οι επενδύσεις σου θα έχουν εξανεμιστεί είναι υπαρκτός και δικαιολογημένος. Όμως, αυτά έχουν συμβεί ξανά στο παρελθόν. Υπάρχουν ξεκάθαρα προειδοποιητικά σημάδια που εμφανίζονται πριν χτυπήσει η κρίση. Από τις χρηματιστηριακές φουσκές μέχρι τις καταρρεύσεις τραπεζών, η ιστορία προσφέρει τα απαραίτητα «κλειδιά» για να αποφύγουμε τον αιφνιδιασμό.
Είναι απαραίτητο να διαχωρίσουμε το απλό χρηματιστηριακό κραχ ή μια φούσκα τιμών από μια ολοκληρωτική οικονομική κρίση. Εστιάζουμε σε εκείνες τις περιπτώσεις που οδηγούν σε παγκόσμια ύφεση ή κατάθλιψη της αγοράς. Η ψυχολογία που οδηγεί σε μια κρίση δεν έχει αλλάξει τα τελευταία 300 χρόνια. Για να κατανοήσουμε το μέγεθος, ας επιστρέψουμε στο 1720, στην Ευρώπη, όπου δύο οικονομικές καταστροφές ήταν στα σκαριά. Εκείνη την εποχή, η Μεγάλη Βρετανία και η Γαλλία ήταν οι ισχυρότερες χώρες του κόσμου. Ωστόσο, χρόνια δαπανηρών πολέμων και αλόγιστης σπατάλης είχαν αφήσει τις κυβερνήσεις τους βυθισμένες στα χρέη. Η λύση τους; Η δημιουργία εταιρειών (South Sea Company στη Βρετανία και Mississippi Company στη Γαλλία) που υπόσχονταν πλούτο από το νέο εμπόριο στην Αμερική.
Η ψυχολογία της μάζας και η απάτη των «νέων συνόρων»
Το 1720, η υπόσχεση ήταν απλή: αντάλλαξε το κρατικό χρέος με μετοχές σε αυτές τις εταιρείες και θα γίνεις πλούσιος. Ήταν η απόλυτη κερδοσκοπική επένδυση του 18ου αιώνα. Για ένα διάστημα, το σχέδιο φάνηκε να αποδίδει. Τα χρήματα πλημμύρισαν την αγορά και η φούσκα πήρε διαστάσεις. Οι μετοχές της South Sea Company εκτινάχθηκαν 8 φορές μέσα σε ένα χρόνο, ενώ της Mississippi Company δεκαπλασιάστηκαν σε έξι μήνες. Σε σημερινούς όρους, οι εταιρείες αυτές ήταν πολύ μεγαλύτερες από την Apple.
Το πιο εντυπωσιακό; Ξεκίνησαν να ξεπηδούν εταιρείες για οτιδήποτε. Μία εταιρεία για το εμπόριο μαλλιού, μία άλλη «για την ανάληψη ενός μεγάλου πλεονεκτήματος, χωρίς όμως να αποκαλύπτεται ποιο είναι αυτό». Ακούγεται ύποπτο; Σίγουρα. Αλλά ακόμα και ο Σερ Ισαάκ Νεύτων, ένας από τους σπουδαιότερους επιστήμονες όλων των εποχών, επένδυσε σε αυτές τις εταιρείες. Ο Νεύτων, αφού πούλησε αρχικά με κέρδος, είδε τους φίλους του να πλουτίζουν και ξαναμπήκε στην αγορά στο υψηλότερο σημείο, χάνοντας ένα τεράστιο ποσό. Η ρήση του, «μπορώ να προβλέψω την κίνηση των ουράνιων σωμάτων, αλλά όχι την τρέλα των ανθρώπων», έμεινε στην ιστορία ως το απόλυτο μάθημα για τις επενδυτικές φούσκες.
Όμως, όταν η φούσκα έσκασε, η ζημιά πήγε πολύ πέρα από τους πλούσιους επενδυτές. Στη Γαλλία, η απώλεια εμπιστοσύνης ήταν τόσο βαθιά που εγκατέλειψαν κάθε μορφή οικονομικής καινοτομίας για δεκαετίες. Αυτό είναι το πρώτο προειδοποιητικό σημάδι: η απώλεια εμπιστοσύνης στους θεσμούς. Όταν ο κόσμος αρχίζει να αμφισβητεί όχι μόνο την τιμή μιας μετοχής, αλλά την αξιοπιστία της ίδιας της κυβέρνησης και των τραπεζών, το κραχ μετατρέπεται σε κρίση.
Η καινοτομία που ξεπερνά τις αντοχές του συστήματος
Προχωρώντας στις αρχές του 20ού αιώνα, φτάνουμε στο 1907. Ο πρόεδρος Θεόδωρος Ρούζβελτ ηγείται μιας Αμερικής που αλλάζει ραγδαία. Σιδηρόδρομοι, τηλέφωνα, εργοστάσια. Είναι η εποχή που η τεχνολογία μοιάζει να υπόσχεται ένα μέλλον χωρίς όρια. Και εδώ εντοπίζουμε το δεύτερο μοτίβο: μια μεγάλη καινοτομία που μετασχηματίζει την οικονομία. Το 1907, αυτή η καινοτομία ήταν οι «εταιρείες καταπιστεύματος» (trusts). Δεν ήταν ακριβώς τράπεζες, είχαν λιγότερους περιορισμούς και αναλάμβαναν μεγαλύτερα ρίσκα.
Το πρόβλημα με τις καινοτομίες είναι ότι λειτουργούν τόσο καλά που ο κόσμος σταματά να αναρωτιέται τι θα συμβεί αν αποτύχουν. Όταν δύο κερδοσκόποι προσπάθησαν να ελέγξουν την αγορά χαλκού μέσω δανείων από την Nickerbacher Trust Company και απέτυχαν, η είδηση διαδόθηκε αστραπιαία μέσω του τηλεγράφου. Οι επενδυτές πανικοβλήθηκαν. Τα επιτόκια δανεισμού εκτοξεύτηκαν στο 100%. Η κρίση του 1907 ήταν τόσο σοβαρή που ο ίδιος ο Τζ. Π. Μόργκαν έπρεπε να βγει από τη σύνταξη, να κλειδώσει τους τραπεζίτες σε ένα δωμάτιο και να τους αναγκάσει να διασώσουν το σύστημα. Αυτό οδήγησε στη δημιουργία της Federal Reserve.
Το μάθημα εδώ είναι σαφές: η καινοτομία από μόνη της δεν είναι κακή, αλλά η τυφλή εξάρτηση από μια μη δοκιμασμένη τεχνολογία υπό συνθήκες πίεσης είναι το ιδανικό περιβάλλον για την επόμενη μεγάλη κρίση.
Η μετάδοση του κινδύνου: από τη Wall Street στην πραγματική οικονομία
Στο 1929 και τη Μεγάλη Ύφεση βρίσκουμε το τρίτο και πιο τρομακτικό μοτίβο: τη διάχυση του χρηματοπιστωτικού κινδύνου. Στη δεκαετία του 1920, το χρηματιστήριο ανήλθε σε επίπεδα που πολλοί θεωρούσαν «μόνιμα υψηλά». Όμως, κάτω από την επιφάνεια, οι «επενδυτικές εταιρείες» είχαν δανειστεί χρήματα για να αγοράσουν μετοχές, και οι πελάτες τους είχαν δανειστεί για να επενδύσουν σε αυτές. Ήταν χρέος πάνω σε χρέος.
Το 1929, όταν η αγορά άρχισε να πέφτει, δεν επηρεάστηκαν μόνο οι πλούσιοι. Οι τράπεζες, που είχαν δανείσει κεφάλαια στους επενδυτές, βρέθηκαν εκτεθειμένες. Ξεκίνησαν τα λεγόμενα margin calls: οι τράπεζες πίεζαν τους επενδυτές να πουλήσουν μετοχές για να καλύψουν τα χρέη τους, γεγονός που πίεζε τις τιμές ακόμα χαμηλότερα. Σε μια αλληλουχία γεγονότων, επιχειρήσεις που ήταν κερδοφόρες και υγιείς αναγκάστηκαν να κλείσουν, όχι επειδή δεν είχαν πελάτες, αλλά επειδή τα χρήματά τους είχαν χαθεί από την τράπεζα που τα είχε τζογάρει στο χρηματιστήριο.
Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο: όταν οι τράπεζες και η πραγματική οικονομία γίνονται ένα, το κραχ παύει να είναι ένα πρόβλημα των επενδυτών και γίνεται ένα πρόβλημα της κοινωνίας, των θέσεων εργασίας και της επιβίωσης των οικογενειών.
Η δύναμη του χρέους ως επιταχυντής
Το τέταρτο μοτίβο είναι η μόχλευση (leverage), ή πιο απλά, το χρέος. Στην κρίση του 2008, το είδαμε να φτάνει σε επίπεδα παραλογισμού. Τα «πακέτα ενυπόθηκων δανείων» (CDOs) ήταν ο τρόπος των τραπεζών να «στοιχηματίζουν στο στοίχημα». Οι δείκτες μόχλευσης έφτασαν το 30 προς 1. Αυτό σημαίνει ότι για κάθε 1 ευρώ ιδίων κεφαλαίων, η τράπεζα δανειζόταν 30 ευρώ για να επενδύσει.
Το χρέος είναι ένας δίκοπος επιταχυντής. Όταν τα πράγματα πηγαίνουν καλά, τα κέρδη είναι τεράστια. Όταν όμως η αγορά γυρίσει, οι απώλειες είναι καταστροφικές. Οι τράπεζες, στο κυνήγι του γρήγορου κέρδους, δέχονταν δάνεια από άτομα χωρίς εισόδημα, χωρίς εργασία και χωρίς περιουσία (τα γνωστά ninja loans). Όλα αυτά τα «πακέτα» πωλούνταν ως ασφαλείς επενδύσεις. Η κατάρρευση της Lehman Brothers το 2008 δεν ήταν απλώς η πτώση μιας τράπεζας· ήταν η κατάρρευση ενός οικοδομήματος που βασιζόταν στο ότι η τιμή των κατοικιών δεν θα έπεφτε ποτέ.
Συμπεράσματα: Προετοιμασία αντί για πανικό
Μετά από 300 χρόνια, τα μοτίβα παραμένουν. Όμως, η κατανόηση αυτών των μοτίβων δεν σημαίνει ότι πρέπει να ζούμε με τον φόβο. Το να καταλαβαίνεις το ρίσκο δεν σημαίνει ότι προβλέπεις το κραχ. Οι χρηματιστηριακές κρίσεις συχνά χρειάζονται χρόνια για να αναπτυχθούν, και οι αγορές μπορεί να συνεχίζουν να ανεβαίνουν πολύ μετά την εμφάνιση των πρώτων προειδοποιητικών σημαδιών.
Οι έξυπνοι επενδυτές δεν προσπαθούν να κάνουν «day trading» εν μέσω κρίσης. Αντίθετα, ρωτούν:
- Υπάρχει μια νέα καινοτομία που μεταμορφώνει την οικονομία με τρόπο που δεν είναι πλήρως κατανοητός;
- Είναι το χρηματοπιστωτικό σύστημα υπερβολικά εκτεθειμένο σε αυτή την καινοτομία;
- Υπάρχει σημαντική αύξηση στα επίπεδα χρέους σε όλη την οικονομία;
- Αρχίζει η εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς να κλονίζεται;
Η ιστορία δείχνει ότι οι περίοδοι της Μεγάλης Ύφεσης ή του 2008, αν και τρομακτικές, αποτέλεσαν τις καλύτερες επενδυτικές ευκαιρίες για όσους ήταν προετοιμασμένοι και δεν είχαν υποκύψει στον πανικό. Η κατανόηση του παρελθόντος δεν πρέπει να προκαλεί φόβο, αλλά να προσφέρει την ψυχραιμία που χρειάζεται για να χτιστεί ο πλούτος μέσα από τον χρόνο. Η προετοιμασία είναι η μόνη σταθερά σε έναν κόσμο που η μόνη του σιγουριά είναι η περιοδική αλλαγή. Όταν οι δείκτες δείχνουν κόκκινο, η ιστορική γνώση είναι το ισχυρότερο όπλο στη φαρέτρα του κάθε συνετού επενδυτή.
