Όλντενμπουργκ: Πώς ένας άσημος γερμανικός οίκος κυριάρχησε στην Ευρώπη και έφτασε μέχρι τον ελληνικό θρόνο
Η άνοδος, οι πτώσεις και η απίστευτη στρατηγική επιβίωσης των Όλντενμπουργκ, από τη ρωσία των Ρομανόφ μέχρι την Ελλάδα και τη σημερινή Βρετανία.
Στις 14 Ιανουαρίου 2024, η βασίλισσα Μαργαρίτα Β’ της Δανίας υπέγραψε μια απλή δήλωση μέσα στο παλάτι Κρίστιανσμποργκ στην Κοπεγχάγη. Σε εκείνη ακριβώς τη στιγμή, μετά από 52 χρόνια στον θρόνο, σταμάτησε να είναι βασίλισσα. Δεν υπήρξε καμία επανάσταση, καμία εξορία, καμία φρουρά που κλήθηκε να υπερασπιστεί ένα καθεστώς υπό κατάρρευση. Ο γιος της, στεκόμενος λίγα μέτρα πιο πέρα, έγινε απλώς ο βασιλιάς Φρειδερίκος Ι’ στη θέση της. Ήταν η πρώτη φορά που ένας εν ενεργεία μονάρχης της Δανίας παραιτήθηκε οικειοθελώς από τον θρόνο εδώ και 878 χρόνια.
σχετικά άρθρα
Αν ρίξουμε μια ματιά στις μεγάλες δυναστείες της Ευρώπης, η ιστορία τους συνήθως χαρακτηρίζεται από θεαματικές ανόδους και καταστροφικές καταρρεύσεις. Όμως, η οικογένεια στην οποία ανήκε η Μαργαρίτα δεν ταιριάζει σε αυτό το αφήγημα. Η πραγματική επιτυχία του οίκου των Όλντενμπουργκ δεν ήταν ποτέ η κατάκτηση με τα όπλα. Ήταν η απόλυτη άρνηση, γενιά με τη γενιά, αιώνα με τον αιώνα, να εξαφανιστούν. Κατάφεραν, σχεδόν αθόρυβα, να συνδεθούν με το αίμα των μισών εστεμμένων της Ευρώπης: κυβέρνησαν τη Ρωσία, την Ελλάδα, τη Νορβηγία και, μέσα από μια διαδρομή που οι περισσότεροι αγνοούν, αποτελούν την πραγματική γραμμή αίματος του βρετανικού θρόνου.
Η απρόσμενη άνοδος ενός ασήμαντου κόμη
Για να κατανοήσουμε το μέγεθος της διπλωματικής τους επιβίωσης, πρέπει να ταξιδέψουμε πίσω στο 1447, σε μια λασπωμένη εμπορική πόλη της βόρειας Γερμανίας, το Όλντενμπουργκ. Ένας τοπικός, εντελώς άσημος κόμης διαχειριζόταν τα διόδια και τις συνοριακές διαφορές του μικρού του κρατιδίου. Τίποτα δεν προμήνυε ότι ο γιος αυτού του ανθρώπου θα στεφόταν, μέσα σε έναν χρόνο, βασιλιάς της Δανίας.
Τον Ιανουάριο του 1448, ο θρόνος της σκανδιναβικής ένωσης, που περιλάμβανε τη Δανία, τη Νορβηγία και τη Σουηδία, έμεινε κενός. Το συμβούλιο των ευγενών της Δανίας, αναζητώντας έναν διαχειρίσιμο και πολιτικά ακίνδυνο ξένο, επέλεξε τον Χριστιανό Α’, έναν 22χρονο κόμη των Όλντενμπουργκ. Ο Χριστιανός δεν κατέκτησε τη Δανία. Εκλέχθηκε στο πόστο, αποδεχόμενος όλους τους περιοριστικούς όρους που του έθεσαν, συμπεριλαμβανομένου του να παντρευτεί τη χήρα του προηγούμενου βασιλιά. Μέσα σε μια δεκαετία, ένας επαρχιώτης ευγενής βρέθηκε να ελέγχει τη μεγαλύτερη προσωπική ένωση βασιλείων στη βόρεια Ευρώπη.
Το λουτρό αίματος και η απώλεια της Σουηδίας
Η διατήρηση τριών ανεξάρτητων βασιλείων αποδείχθηκε μια εξαιρετικά περίπλοκη υπόθεση. Η Σουηδία, αντιδρώντας στη δανική κυριαρχία, βρισκόταν σε διαρκή αναβρασμό. Η κρίση κορυφώθηκε δύο γενιές αργότερα, όταν ο Χριστιανός Β’ αποφάσισε να συντρίψει τη σουηδική αντίσταση. Τον Νοέμβριο του 1520, μετά τη στέψη του στη Στοκχόλμη, παρέθεσε ένα τριήμερο συμπόσιο συμφιλίωσης. Την τελευταία νύχτα, οι πόρτες κλείδωσαν. Ακολούθησε το διαβόητο «λουτρό αίματος της Στοκχόλμης», όπου δεκάδες σουηδοί ευγενείς και πολίτες εκτελέστηκαν συνοπτικά στην κεντρική πλατεία.
Η ωμότητα αυτή γύρισε μπούμερανγκ σχεδόν αμέσως. Ένας νεαρός ευγενής, ο Γκούσταβ Βάσα, του οποίου ο πατέρας είχε εκτελεστεί, οργάνωσε μια επιτυχημένη εξέγερση που οδήγησε στην οριστική ανεξαρτησία της Σουηδίας το 1523. Εδώ όμως εντοπίζεται το μεγάλο μάθημα προσαρμοστικότητας των Όλντενμπουργκ: η απώλεια της Σουηδίας δεν προκάλεσε την κατάρρευση της δυναστείας. Η Δανία παρέμεινε υπό τον έλεγχό τους. Η ικανότητά τους να χάνουν ένα βασίλειο αλλά να κρατούν τον πυρήνα της εξουσίας τους ανεπηρέαστο, θα γινόταν το σήμα κατατεθέν τους.
Η ρωσική αυταπάτη των Ρομανόφ
Η πιο εντυπωσιακή και αιματηρή επέκταση της δυναστείας δεν έγινε στην κεντρική Ευρώπη, αλλά στην αχανή ρωσική αυτοκρατορία. Το 1725, ένας δούκας ενός πλάγιου κλάδου της οικογένειας, παντρεύτηκε την κόρη του Μεγάλου Πέτρου. Ο γιος τους, που έμελλε να ανέβει στον θρόνο ως Πέτρος Γ’, έφερε το γερμανικό αίμα των Όλντενμπουργκ στο παλάτι της Αγίας Πετρούπολης. Αν και ο ίδιος ανατράπηκε από τη σύζυγό του (τη μετέπειτα Μεγάλη Αικατερίνη) μέσα σε έξι μήνες και δολοφονήθηκε, η γενεαλογική γραμμή είχε ήδη φυτευτεί.
Με την αυστηρή γενεαλογική έννοια, κάθε ρώσος αυτοκράτορας από τον Πέτρο Γ’ και μετά – μέχρι και τον Νικόλαο Β’, τον τελευταίο τσάρο που εκτελέστηκε από τους μπολσεβίκους το 1918 – δεν ήταν πραγματικός Ρομανόφ. Ήταν απευθείας απόγονοι των Όλντενμπουργκ. Η δυναστεία που κυβέρνησε τη μεγαλύτερη αυτοκρατορία του πλανήτη, έφερε το θρυλικό όνομα των Ρομανόφ ως «ταμπέλα», κρύβοντας κάτω από τον μανδύα της τις ρίζες εκείνου του μικρού γερμανικού κρατιδίου. Το ρωσικό κεφάλαιο έληξε με απόλυτη καταστροφή στο κελάρι του Αικατερίνμπουργκ, επιβεβαιώνοντας πως η απόλυτη εξουσία φέρνει συχνά και την απόλυτη πτώση.
Διπλωματία αντί για πόλεμο και ο πεθερός της Ευρώπης
Πίσω στη Δανία, ο 19ος αιώνας έφερε νέες εδαφικές απώλειες. Μετά τους ναπολεόντειους πολέμους, η Δανία αναγκάστηκε το 1814 να παραχωρήσει τη Νορβηγία στους Σουηδούς. Πενήντα χρόνια αργότερα, ο πόλεμος με την Πρωσία της στοίχισε τεράστια εδάφη. Όμως, αντί να αναλωθεί σε μάταιους ρεβανσισμούς, ο βασιλιάς Χριστιανός Θ’ εφάρμοσε μια αριστουργηματική μακροπρόθεσμη γεωπολιτική στρατηγική μέσω των συνοικεσίων.
Πάντρεψε τα έξι παιδιά του με τους μεγαλύτερους βασιλικούς οίκους, κερδίζοντας επάξια τον τίτλο του «πεθερού της Ευρώπης». Η κόρη του Αλεξάνδρα παντρεύτηκε τον μελλοντικό βασιλιά της Βρετανίας, η κόρη του Δάγμαρ τον τσάρο της Ρωσίας και ο γιος του, ο Γουλιέλμος, επιλέχθηκε να γίνει βασιλιάς της Ελλάδας. Αυτός ο δανός μονάρχης, του οποίου η χώρα ταπεινώθηκε στρατιωτικά, έχτισε το ισχυρότερο ευρωπαϊκό δίκτυο επιρροής χωρίς να ρίξει ούτε μια τουφεκιά.
Η δική μας ιστορία και η δολοφονία του Γεωργίου Α’
Το 1862, η εθνοσυνέλευση στην Αθήνα αναζητούσε επειγόντως νέο μονάρχη, μετά την έξωση του Όθωνα. Οι μεγάλες δυνάμεις έδειξαν προς την Κοπεγχάγη και ο 17χρονος πρίγκιπας Γουλιέλμος αποδέχτηκε το στέμμα, παίρνοντας το όνομα Γεώργιος Α’. Όπως ακριβώς ο πρόγονός του το 1448, του χάρισαν ένα βασίλειο λόγω πολιτικών συγκυριών και χρήσιμων διασυνδέσεων. Ο Γεώργιος Α’ κυβέρνησε με σύνεση για 50 χρόνια, επεκτείνοντας τα σύνορα της Ελλάδας, μέχρι την τραγική δολοφονία του τον Μάρτιο του 1913 στη Θεσσαλονίκη, από τον Αλέξανδρο Σχινά.
Ο θάνατός του απέδειξε πόσο επισφαλής ήταν η μοναρχία στην Ελλάδα. Ο γιος του Κωνσταντίνος Α’ οδηγήθηκε στον εθνικό διχασμό, ο Γεώργιος Β’ εξορίστηκε, και τελικά, το 1974, μετά το δημοψήφισμα, το κεφάλαιο της βασιλείας έκλεισε οριστικά για τη χώρα μας με τον Κωνσταντίνο Β’. Η ελληνική περιπέτεια των Όλντενμπουργκ διήρκεσε 110 χρόνια και τελείωσε όπως ακριβώς άρχισε: με μια πολιτική απόφαση του έθνους.
Ο πρίγκιπας στο καφάσι και ο βρετανικός θρόνος
Από αυτό το ταραγμένο ελληνικό σκηνικό ξεπήδησε η πιο καλά κρυμμένη γενεαλογική νίκη της δυναστείας. Τον Δεκέμβριο του 1922, έπειτα από τη μικρασιατική καταστροφή και τη δίκη των έξι, η οικογένεια του πρίγκιπα Ανδρέα εγκατέλειψε εσπευσμένα την Κέρκυρα. Ο 18 μηνών γιος του φυγαδεύτηκε πάνω σε ένα βρετανικό πολεμικό πλοίο, κοιμώμενος μέσα σε ένα ξύλινο καφάσι για φρούτα.
Αυτό το βρέφος ήταν ο Φίλιππος. Αποκηρύσσοντας αργότερα τους τίτλους του, υιοθέτησε το επίθετο Μαουντμπάτεν, πήρε βρετανική υπηκοότητα και παντρεύτηκε τη βασίλισσα Ελισάβετ Β’. Βάσει των αυστηρών κανόνων της πατρικής διαδοχής, τα παιδιά της Ελισάβετ και του Φίλιππου, συμπεριλαμβανομένου του σημερινού βασιλιά Καρόλου Γ’, δεν είναι τυπικά μέλη του οίκου των Ουίνδσορ. Πατρογονικά, ανήκουν στον οίκο των Όλντενμπουργκ. Είναι μια ιστορική ειρωνεία: μια δυναστεία που γεννήθηκε σε έναν βάλτο της Γερμανίας, έχει καταφέρει σήμερα να διατηρεί το γενετικό της αποτύπωμα στον ισχυρότερο θρόνο του πλανήτη.
Η σιωπηλή αντίσταση και το μάθημα επιβίωσης
Η ανθεκτικότητα αυτή δεν στηρίχθηκε ποτέ στη βαρβαρότητα. Τον Απρίλιο του 1940, όταν τα γερμανικά στρατεύματα κατέλαβαν τη Δανία, ο βασιλιάς Χριστιανός Ι’ επέλεξε να μην διαφύγει. Παρέμεινε στην Κοπεγχάγη, και κάθε πρωί, καθ’ όλη τη διάρκεια της κατοχής, ίππευε το άλογό του στους δρόμους της πόλης χωρίς συνοδεία. Αυτή η σιωπηλή, καθημερινή τελετουργία υπενθύμιζε στους Δανούς ότι το κράτος τους συνέχιζε να υπάρχει. Υπό τη δική του σιωπηλή έγκριση, ο δανικός λαός κατάφερε το 1943 να φυγαδεύσει στη Σουηδία το 90% του εβραϊκού πληθυσμού της χώρας.
Κοιτάζοντας τη μακροϊστορική εικόνα, το επίτευγμα των Όλντενμπουργκ ίσως είναι μεγαλύτερο από εκείνο των Αψβούργων ή των Οθωμανών. Είναι μια οικογένεια που έχασε περισσότερους θρόνους από όσους κράτησε. Όμως, δεν είδε ποτέ την απώλεια ως το τέλος του κόσμου. Αποδέχτηκαν Συντάγματα όταν έπρεπε, παραχώρησαν εξουσίες όταν πιέστηκαν, και τελικά, εκλέχθηκαν ξανά και ξανά σε ξένους θρόνους, από τη Νορβηγία ως την Ελλάδα.
Η πρόσφατη παραίτηση της βασίλισσας Μαργαρίτας στη Δανία είναι η τελευταία πράξη αυτής της εντυπωσιακής προσαρμοστικότητας. Ένας απόλυτα ήρεμος απολογισμός και μια ομαλή μεταβίβαση. Στη γεωπολιτική σκακιέρα, όπως και στην ιστορία, η επιβίωση ανήκει σπάνια σε αυτούς που αρνούνται να λυγίσουν. Ανήκει, αντίθετα, σε εκείνους που ξέρουν πότε να προσαρμόζονται στην αμείλικτη πραγματικότητα.
