Το φαινόμενο του Ρίγκαν και η γέννηση της σύγχρονης οικονομικής δυστοπίας
Από την κρίση του 1980 στην απορρύθμιση των αγορών: Πώς οι αποφάσεις ενός ανθρώπου σφράγισαν την τροχιά του παγκόσμιου καπιταλισμού και διέλυσαν τη μεσαία τάξη
Αν αφιερώσει κανείς αρκετό χρόνο στην ανάλυση των μακροοικονομικών δεδομένων των τελευταίων δεκαετιών, δικαιούται να πιστεύει ότι τα πάντα γύρω μας χειροτερεύουν με γεωμετρική πρόοδο. Το δημόσιο χρέος των υπερδυνάμεων μοιάζει με άλυτο γρίφο, οι οικονομικές ανισότητες έχουν επιστρέψει στα επίπεδα των αρχών του προηγούμενου αιώνα, η ισχύς των συνδικάτων έχει καταρρεύσει και οι μισθοί παραμένουν καθηλωμένοι, την ίδια ώρα που η παραγωγικότητα εκτοξεύεται.
σχετικά άρθρα
Οι εταιρικές πτωχεύσεις καταγράφουν ιστορικά ρεκόρ, το προσδόκιμο ζωής υποχωρεί στις αναπτυγμένες οικονομίες και οι δείκτες φυλάκισης έχουν τετραπλασιαστεί. Το σκηνικό είναι αναμφίβολα ζοφερό. Αν όμως κοιτάξουμε ακόμα πιο προσεκτικά, θα παρατηρήσουμε κάτι εντυπωσιακό: όλοι αυτοί οι δείκτες άρχισαν να κινούνται προς τη λάθος κατεύθυνση σχεδόν την ίδια χρονική στιγμή. Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, με την εκλογή του Ρόναλντ Ρίγκαν στην προεδρία των ΗΠΑ.
Η αφετηρία ενός ιστορικού διχασμού
Ανάλογα με το ποιον θα ρωτήσετε, ο Ρόναλντ Ρίγκαν υπήρξε είτε ένας από τους κορυφαίους προέδρους στην ιστορία της Αμερικής είτε ένας από τους πιο καταστροφικούς. Αυτή ακριβώς η πόλωση καθιστά εξαιρετικά δύσκολη μια ψύχραιμη αποτίμηση του έργου του. Η πολιτική分χαστική τάση, η οποία σήμερα βρίσκεται στο υψηλότερο σημείο της από την εποχή του Αμερικανικού Εμφυλίου, έχει τις ρίζες της ακριβώς σε εκείνη την περίοδο.
Ανεξάρτητα όμως από την ιδεολογική σκοπιά του καθενός, κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει ότι ο Ρίγκαν άφησε το αποτύπωμά του σε κάθε οικονομικό και κοινωνικό δείκτη. Κανένας άλλος σύγχρονος ηγέτης δεν άλλαξε την πορεία της οικονομίας τόσο ριζικά. Ωστόσο, για να είμαστε δίκαιοι, είναι πολύ πιθανό ο «παλιός Ρόνι» να εισπράττει επαίνους ή κριτική για πράγματα που δεν ήταν αποκλειστικά δική του ευθύνη. Πριν αποδώσουμε όλες τις σύγχρονες παθογένειες σε έναν μόνο άνθρωπο, οφείλουμε να κατανοήσουμε τις συγκυρίες που επέτρεψαν την άνοδό του στην εξουσία.
Η παράδοξη διαδρομή προς το Χόλιγουντ
Ο Ρόναλντ Ρίγκαν είχε μια από τις πιο ασυνήθιστες ιστορίες προέλευσης στην αμερικανική πολιτική σκηνή, την οποία αξιοποίησε με τεράστια δεξιοτεχνία. Γιος ενός φτωχού πωλητή παπουτσιών από το Ιλινόις και μιας συναισθηματικά απόμακρης μητέρας, μεγάλωσε με πολλή θρησκεία αλλά ελάχιστη ζεστασιά. Μετακόμισε στο Χόλιγουντ με το όνειρο να γίνει αστέρας του κινηματογράφου.
Αν και κατάφερε να εξασφαλίσει ρόλους, δεν υπήρξε ποτέ σπουδαίος ηθοποιός. Για δύο δεκαετίες εμφανιζόταν σε ξεχασμένες ταινίες δεύτερης διαλογής, παίζοντας κυρίως δευτερεύοντες ρόλους. Αυτό όμως που του έλειπε σε υποκριτικό ταλέντο, το αναπλήρωνε με άλλα χαρίσματα. Ήταν εμφανίσιμος, εξαιρετικά χαρισματικός και διέθετε μια σπάνια ικανότητα να πείθει το κοινό στην οθόνη. Το κυριότερο, όμως, ήταν ότι ήξερε να δικτυώνεται και να ελίσσεται κοινωνικά.
Από συνδικαλιστής, εκπρόσωπος των μεγάλων κεφαλαίων
Στη δεκαετία του 1940, ο Ρίγκαν άρχισε να δραστηριοποιείται πολιτικά στο Χόλιγουντ, συμμετέχοντας σε προοδευτικές και αριστερόστροφες οργανώσεις. Η πορεία αυτή τον οδήγησε στην προεδρία του Σωματείου Ηθοποιών Κινηματογράφου (SAG). Για οκτώ χρόνια, διαπραγματευόταν συμβόλαια, μαχόταν για καλύτερες συνθήκες εργασίας και υπερασπιζόταν τα δικαιώματα των μελών του απέναντι στα μεγάλα στούντιο, δηλώνοντας πιστός Δημοκρατικός και φίλος του λαού.
Η ανατροπή ήρθε όταν η General Electric του πρότεινε τη θέση του παρουσιαστή στην τηλεοπτική της εκπομπή, με τις ετήσιες αποδοχές του να αγγίζουν το αστρονομικό για την εποχή ποσό των 125.000 δολαρίων. Υπήρχε όμως μια λεπτομέρεια: η General Electric ήταν μία από τις πιο επιθετικά αντισυνδικαλιστικές εταιρείες στη χώρα. Η πολιτική ταυτότητα του Ρίγκαν άρχισε να μεταλλάσσεται ραγδαία.
Η μεγάλη ιδεολογική μεταστροφή του 1962
Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1950, η ρητορική του είχε αλλάξει ολοκληρωτικά. Ο άνθρωπος που πέρασε μια δεκαετία προστατεύοντας τους εργαζόμενους, τώρα προειδοποιούσε ότι οι οργανωμένες διεκδικήσεις αποτελούσαν την πραγματική απειλή για την αμερικανική οικονομία, υιοθετώντας αντικομμουνιστικά επιχειρήματα. Αυτού του είδους οι πολιτικές κυβιστήσεις δεν είναι σπάνιες στην ιστορία. Είναι εύκολο να μάχεσαι για τον εργάτη μέχρι τη στιγμή που γίνεται εξαιρετικά κερδοφόρο να σταματήσεις να το κάνεις.
Αυτή η παρασκηνιακή μεταστροφή έγινε αργότερα το κεντρικό όπλο της πολιτικής του στρατηγικής. Μπορούσε ταυτόχρονα να παρουσιάζεται ως ένας άνθρωπος του λαού και πρώην συνδικαλιστής, και την ίδια στιγμή να είναι ο έμπιστος φίλος των μεγάλων επιχειρήσεων. Το 1962 άλλαξε επίσημα στρατόπεδο και προσχώρησε στο Ρεπουμπλικανικό Κόμμα.
Τα πρώτα πειράματα στην Καλιφόρνια
Όταν ο Ρίγκαν έθεσε υποψηφιότητα για κυβερνήτης της Καλιφόρνια, η πολιτική γεωγραφία της πολιτείας ήταν εντελώς διαφορετική από τη σημερινή. Η Καλιφόρνια ήταν ένα ισχυρό προπύργιο των Ρεπουμπλικανών. Το προεκλογικό του μήνυμα ήταν απλό: το κράτος είναι υπερβολικά μεγάλο, οι φόροι είναι δυσβάσταχτοι και η αγορά χρειάζεται κάποιον που να πιστεύει στις επιχειρήσεις, αλλά να νοιάζεται και για τον απλό πολίτη.
Ως κυβερνήτης, ο Ρίγκαν αποδείχθηκε ριζοσπαστικός. Περίκοψε τις κοινωνικές δαπάνες, μείωσε τα επιδόματα και πολέμησε τους περιβαλλοντικούς κανονισμούς. Παράλληλα, υπήρξε από τους πρωτεργάτες αυτού που αργότερα ονομάστηκε «πόλεμος κατά των ναρκωτικών», αντιμετωπίζοντας την τοξικοεξάρτηση ως ποινικό πρόβλημα και όχι ως ιατρικό, γεγονός που άνοιξε τον δρόμο για τη μελλοντική μαζική φυλάκιση πολιτών.
Η μεγάλη ευκαιρία της οικονομικής κρίσης
Στα τέλη της δεκαετίας του 1970, η αμερικανική οικονομία βρισκόταν σε βαθιά κρίση. Ο πληθωρισμός άγγιζε το 14%, τα επιτόκια ήταν δυσθεώρητα και η αγοραστική δύναμη του μέσου πολίτη κατέρρεε. Ο τότε πρόεδρος Τζίμι Κάρτερ ταυτίστηκε στη συνείδηση του κόσμου με την αδυναμία και την παρακμή. Οι Αμερικανοί απαιτούσαν αλλαγή, και ο Ρόναλντ Ρίγκαν την υποσχέθηκε.
Το δόγμα του βασιζόταν στη μείωση των φόρων, την απορρύθμιση των αγορών και την κατάργηση των περιοριστικών κανόνων για το επιχειρείν. Η κεντρική ιδέα ήταν ότι αν το κράτος σταματήσει να εμποδίζει τις επιχειρήσεις, η ευημερία θα επιστρέψει για όλους. Ο Ρίγκαν κέρδισε τις εκλογές του 1980 σαρώνοντας 44 πολιτείες.
Η στρατηγική συμμαχία με το Κογκρέσο
Αν και ο Ρίγκαν πέτυχε μια εμφατική νίκη, η Βουλή των Αντιπροσώπων παρέμεινε υπό τον έλεγχο των Δημοκρατικών. Αυτό σήμαινε ότι για να περάσει τις μεταρρυθμίσεις του, έπρεπε να πείσει τους πολιτικούς του αντιπάλους να συμμαχήσουν μαζί του. Και το κατάφερε. Μέσα στον πρώτο χρόνο της θητείας του, υπέγραψε μία από τις μεγαλύτερες φοροελαφρύνσεις στην ιστορία των ΗΠΑ.
Ο ανώτατος φορολογικός συντελεστής για τα υψηλά εισοδήματα μειώθηκε από το 70% στο 50% σχεδόν בן μια νύχτα, ενώ οι χαμηλόμισθοι είδαν ελάχιστα οφέλη. Ταυτόχρονα, ξεκίνησε η συστηματική αποξήλωση του ρυθμιστικού πλαισίου σε κρίσιμους τομείς όπως οι τράπεζες, η προστασία του περιβάλλοντος και η ασφάλεια στους χώρους εργασίας.
Η συντριβή των συνδικάτων και το μήνυμα
Η πιο εμβληματική στιγμή του πρώτου έτους της διακυβέρνησής του ήταν η απεργία των ελεγκτών εναέριας κυκλοφορίας (PATCO). Επρόκειτο για μια εργασία με τεράστιο στρες και μέτριες αποδοχές. Όταν το συνδικάτο διεκδίκησε καλύτερες συνθήκες και προχώρησε σε απεργία, ο Ρίγκαν αντέδρασε με πρωτοφανή σκληρότητα.
Κήρυξε την απεργία παράνομη, απέλυσε και τους 11.345 ελεγκτές που αρνήθηκαν να επιστρέψουν και τους απαγόρευσε δια βίου την εργασία στον δημόσιο τομέα. Τους αντικατέστησε με στρατιωτικό προσωπικό. Το μήνυμα προς την εργατική τάξη της Αμερικής ήταν σαφές και απόλυτο: όποιος αμφισβητεί την εργοδοσία, θα καταστρέφεται. Η ισχύς των συνδικάτων δέχθηκε θανάσιμο πλήγμα, οι συλλογικές διαπραγματεύσεις ατόνησαν και οι μισθοί εισήλθαν σε μια μακρά περίοδο στασιμότητας.
Τα «Ριγκανόμικς» και η θεωρία της διάχυσης του πλούτου
Η οικονομική θεωρία που εφάρμοσε ο Ρίγκαν ονομάστηκε «Supply-Side Economics» (Οικονομία της Προσφοράς) ή ευρύτερα «Reaganomics». Η βασική παραδοχή ήταν ότι αν φορολογήσεις λιγότερο τους πλούσιους, αυτοί θα επενδύσουν περισσότερα κεφάλαια, θα δημιουργήσουν νέες θέσεις εργασίας και θα αναπτύξουν την οικονομία.
Σε σύντομο χρονικό διάστημα, το πείραμα έδειξε να αποδίδει: ο πληθωρισμός υποχώρησε και η ανεργία μειώθηκε. Ωστόσο, η βραχυπρόθεσμη επιτυχία μιας πολιτικής κρίσης χρησιμοποιήθηκε ως δικαιολογία για την μόνιμη εγκαθίδρυσή της. Αν ένας ασθενής παθαίνει σοβαρή αλλεργική αντίδραση, η αδρεναλίνη του σώζει τη ζωή. Δεν σημαίνει όμως ότι πρέπει να του χορηγείς αδρεναλίνη κάθε μέρα για το υπόλοιπο της ζωής του.
Η κατάργηση του πλουραλισμού στα μέσα ενημέρωσης
Η παρέμβαση του Ρίγκαν που άλλαξε μια για πάντα το κοινωνικό και πολιτικό τοπίο δεν ήταν οικονομική, αλλά θεσμική. Το 1987, η διοίκησή του κατήργησε το «Fairness Doctrine» (Δόγμα της Αντικειμενικότητας), έναν κανόνα της Ομοσπονδιακής Επιτροπής Επικοινωνιών (FCC) που υποχρέωνε τους ραδιοτηλεοπτικούς σταθμούς να παρουσιάζουν ισορροπημένα τις αντίθετες πολιτικές απόψεις.
Η κατάργηση αυτή γέννησε τα κομματικά προσανατολισμένα μέσα ενημέρωσης. Οι πολίτες σταμάτησαν να μοιράζονται τα ίδια βασικά γεγονότα για την πραγματικότητα και κλείστηκαν σε ιδεολογικές «φούσκες». Η πολιτική συναίνεση εξαφανίστηκε και η ακραία πόλωση έγινε ο νέος κανόνας της δημόσιας ζωής.
Η κληρονομιά που κανείς δεν μπόρεσε να ανατρέψει
Πολλές από τις τάσεις για τις οποίες κατηγορείται ο Ρίγκαν, όπως η αποβιομηχάνιση και η παγκοσμιοποίηση, είχαν ήδη ξεκινήσει πριν από αυτόν. Ο Ρίγκαν όμως αφαίρεσε κάθε προστατευτική δικλείδα ασφαλείας. Όταν τα εργοστάσια μεταφέρθηκαν στο εξωτερικό, δεν υπήρξαν προγράμματα κατάρτισης για τους απολυμένους. Όταν οι πολυεθνικές γιγαντώθηκαν σε μονοπώλια, οι ελεγκτικοί μηχανισμοί είχαν ήδη αδρανοποιηθεί.
Η μεγαλύτερη και πιο ανθεκτική ζημιά που κατάφερε ο Ρόναλντ Ρίγκαν ήταν ψυχολογική. Κατάφερε να πείσει την κοινωνία ότι το κράτος είναι πάντα το πρόβλημα και ποτέ η λύση, και ότι αν αποτυγχάνεις οικονομικά, φταις αποκλειστικά εσύ. Σαράντα χρόνια μετά, οι κανόνες του παιχνιδιού που εκείνος άλλαξε παραμένουν σε ισχύ, καθώς κανένας από τους διαδόχους του δεν τόλμησε ή δεν κατάφερε να τους ανατρέψει.