Από το 48% του Ανδρέα στο 12% του Νίκου – Το ΠΑΣΟΚ που νοσταλγεί το 1981, αλλά δεν δείχνει τον δρόμο για το αύριο
Η βελόνα δεν ξεκολλάει με τίποτα
Η επέτειος της εκλογικής νίκης του Ανδρέα Παπανδρέου στο Αιγάλεω έφερε ξανά στο προσκήνιο τη μεγάλη ιστορική διαδρομή του ΠΑΣΟΚ. Όμως η πολιτική κληρονομιά δεν μεταφέρεται με επετειακές ομιλίες, ούτε η συγκίνηση μιας γενιάς αρκεί για να οικοδομηθεί μια νέα πλειοψηφία. Ο Νίκος Ανδρουλάκης καλείται να απαντήσει σε ένα διαφορετικό ερώτημα: τι έχει να προτείνει το σημερινό ΠΑΣΟΚ σε μια κοινωνία που δεν ζει πια το 1981;
σχετικά άρθρα
Η 18η Οκτωβρίου του 1981 δεν ήταν απλώς μια εκλογική νίκη. Ήταν μια πολιτική τομή. Το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου συγκέντρωσε το 48,07% των ψήφων και κατέκτησε την εξουσία, εκφράζοντας ένα ευρύ κοινωνικό ρεύμα που ζητούσε πολιτική αλλαγή, κοινωνική αναγνώριση και αναδιανομή της εξουσίας. Το σύνθημα της Αλλαγής δεν περιέγραφε μόνο μια κυβερνητική εναλλαγή. Συμπύκνωνε τις προσδοκίες μιας ολόκληρης εποχής.
Σαράντα πέντε χρόνια αργότερα, το ΠΑΣΟΚ του Νίκου Ανδρουλάκη επιστρέφει σε εκείνη την ιστορική στιγμή, αναζητώντας στη μνήμη του παρελθόντος στοιχεία για την πολιτική του ταυτότητα στο παρόν. Η επιλογή του Αιγάλεω, μιας περιοχής με ισχυρούς ιστορικούς και κοινωνικούς δεσμούς με τη δημοκρατική παράταξη, προσφέρει έναν συμβολισμό που δύσκολα μπορεί να αμφισβητηθεί.
Ωστόσο, υπάρχει μια ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στο να τιμάς μια ιστορική παρακαταθήκη και στο να επιχειρείς να την επαναφέρεις ως υποκατάστατο ενός σύγχρονου πολιτικού σχεδίου. Και αυτή η διαφορά βρίσκεται στον πυρήνα του προβλήματος που αντιμετωπίζει σήμερα η Χαριλάου Τρικούπη.
Η δύναμη του τότε και η πραγματικότητα του σήμερα
Το 1981 ο Ανδρέας Παπανδρέου δεν καλούσε τους πολίτες απλώς να θυμηθούν μια προηγούμενη εποχή. Τους έδινε την υπόσχεση μιας νέας. Το ΠΑΣΟΚ είχε καταφέρει να μετατρέψει την κοινωνική δυσαρέσκεια σε πολιτικό αίτημα, το αίτημα σε συλλογική προσδοκία και την προσδοκία σε εκλογική πλειοψηφία.
Αυτή είναι η κρίσιμη διαφορά με το σημερινό πολιτικό περιβάλλον. Οι ψηφοφόροι του 2026 δεν είναι οι ψηφοφόροι του 1981. Οι κοινωνικές συμμαχίες έχουν αλλάξει, η οικονομία λειτουργεί με διαφορετικούς όρους, η εργασία έχει μεταμορφωθεί και οι νέες γενιές αντιμετωπίζουν προβλήματα που δεν χωρούν εύκολα στα πολιτικά σχήματα του περασμένου αιώνα.
Η ακρίβεια, η στεγαστική κρίση, οι χαμηλοί μισθοί, η ανασφάλεια στην εργασία, το κόστος της ενέργειας και η δυσκολία των νέων να σχεδιάσουν τη ζωή τους απαιτούν απαντήσεις με συγκεκριμένο περιεχόμενο. Δεν αρκεί η επίκληση μιας εποχής κατά την οποία το ΠΑΣΟΚ κατόρθωσε να εκφράσει ένα μεγάλο κοινωνικό ρεύμα. Χρειάζεται να αποδειχθεί ότι μπορεί να εκφράσει ένα νέο.
Το πολιτικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν το 1981 υπήρξε καθοριστική χρονιά για την Ελλάδα. Αυτό αποτελεί ιστορικό δεδομένο. Το ερώτημα είναι αν η σημερινή ηγεσία μπορεί να δημιουργήσει αντίστοιχες προσδοκίες με εργαλεία, προτάσεις και πολιτικές που να ανταποκρίνονται στις ανάγκες της σημερινής κοινωνίας.
Από το 48% στο 12%: Η απόσταση που δεν καλύπτεται με επετείους
Η σύγκριση των ποσοστών αποτυπώνει, με όλες τις ιστορικές επιφυλάξεις που απαιτούνται, την απόσταση ανάμεσα στο ΠΑΣΟΚ της εκλογικής κυριαρχίας και στο σημερινό κόμμα. Το 48,07% του 1981 και τα επίπεδα γύρω στο 12% που καταγράφονται σε δημοσκοπικές μετρήσεις για το σημερινό ΠΑΣΟΚ δεν είναι δύο απολύτως συγκρίσιμα μεγέθη: το ένα είναι το αποτέλεσμα μιας συγκεκριμένης εκλογικής αναμέτρησης, το άλλο μια μέτρηση πρόθεσης ψήφου σε διαφορετικές συνθήκες. Η πολιτική απόσταση, όμως, είναι υπαρκτή και μεγάλη.
Δεν πρόκειται απλώς για αριθμητική διαφορά. Πρόκειται για τη διαφορά ανάμεσα σε ένα κόμμα που είχε κατορθώσει να γίνει ο βασικός εκφραστής ενός πλειοψηφικού ρεύματος και σε ένα κόμμα που εξακολουθεί να αναζητεί τον τρόπο με τον οποίο θα διευρύνει την κοινωνική και εκλογική του επιρροή.
Ο Νίκος Ανδρουλάκης έχει κάθε λόγο να υπενθυμίζει την ιστορική διαδρομή της παράταξης. Η ιστορία αποτελεί κεφάλαιο πολιτικής ταυτότητας και μπορεί να λειτουργήσει ως σημείο αναφοράς για παλαιότερα και νεότερα στελέχη. Δεν μπορεί, όμως, να μετατραπεί σε αυτόματο μηχανισμό πολιτικής ανάκαμψης.
Οι επέτειοι και τα πολιτικά μνημόσυνα του παρελθόντος μπορεί να συγκινήσουν ανθρώπους που έζησαν τη δεκαετία του 1980, συμμετείχαν στις μεγάλες πολιτικές αναμετρήσεις της εποχής ή διατηρούν ισχυρούς συναισθηματικούς δεσμούς με το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα. Για ένα μέρος αυτού του ακροατηρίου, οι μνήμες είναι ζωντανές και η αναφορά στην Αλλαγή έχει ιδιαίτερη αξία.
Μέχρι εκεί, όμως, δεν οικοδομείται μια νέα πολιτική πλειοψηφία. Η συγκίνηση δεν είναι πολιτικό πρόγραμμα. Η νοσταλγία δεν αποτελεί κυβερνητική πρόταση. Και η ιστορική αναγνώριση δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με εμπιστοσύνη για τη διαχείριση των σημερινών προβλημάτων.
Ο Ανδρέας δεν αντιγράφεται με αναφορές στον Ανδρέα
Η σύγκριση του σημερινού ΠΑΣΟΚ με το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου είναι αναπόφευκτη λόγω της ιστορικής συνέχειας του κόμματος. Γίνεται, όμως, άστοχη όταν αντιμετωπίζεται σαν να αρκεί η αναπαραγωγή των συμβόλων, των συνθημάτων και των πολιτικών τελετουργιών μιας άλλης εποχής για να παραχθεί το ίδιο αποτέλεσμα.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου αναδείχθηκε σε ηγέτη μιας συγκεκριμένης ιστορικής συγκυρίας, με διαφορετικό κομματικό σύστημα, διαφορετικές κοινωνικές ισορροπίες και διαφορετικές προσδοκίες. Η πολιτική του επιρροή δεν εξηγείται μόνο από τη ρητορική του ή από την ιστορική φόρτιση του ονόματός του. Συνδέθηκε με την ικανότητά του να εκφράσει αιτήματα και κοινωνικές δυνάμεις που αναζητούσαν πολιτική εκπροσώπηση.
Ο Ανδρουλάκης δεν μπορεί να κριθεί με βάση το αν θυμίζει τον Ανδρέα σε μια επετειακή εκδήλωση. Κρίνεται από το αν μπορεί να πείσει ότι διαθέτει ένα σχέδιο για την Ελλάδα των επόμενων χρόνων. Από το αν μπορεί να συνδέσει την κοινωνική δυσαρέσκεια με μια αξιόπιστη εναλλακτική πρόταση. Από το αν μπορεί να δώσει απαντήσεις όχι μόνο σε όσους έχουν ήδη ταυτιστεί με το ΠΑΣΟΚ, αλλά και σε εκείνους που απομακρύνθηκαν, απογοητεύτηκαν ή δεν το επέλεξαν ποτέ.
Η ιστορία του Ανδρέα μπορεί να προσφέρει παραδείγματα πολιτικής στρατηγικής και κοινωνικής διείσδυσης. Δεν προσφέρει, όμως, έτοιμες συνταγές για το σήμερα.
Το πρόβλημα δεν είναι η μνήμη, αλλά η απουσία προοπτικής
Κανείς δεν μπορεί να απαιτήσει από ένα ιστορικό κόμμα να αποκοπεί από το παρελθόν του. Το ΠΑΣΟΚ έχει μια διαδρομή που σημάδεψε την πολιτική, την κοινωνία και τους θεσμούς της μεταπολιτευτικής Ελλάδας. Η επέτειος της νίκης του 1981 είναι μια ευκαιρία να αναδειχθούν οι αλλαγές εκείνης της περιόδου, οι κοινωνικές διεκδικήσεις που εκφράστηκαν και οι μετασχηματισμοί που ακολούθησαν.
Η πολιτική, ωστόσο, δεν είναι μουσείο. Δεν αρκεί να ανοίγεις τις προθήκες της ιστορίας για να πείσεις ότι έχεις έτοιμη την επόμενη μέρα.
Για τον σημερινό εργαζόμενο που βλέπει το εισόδημά του να εξαντλείται πριν από το τέλος του μήνα, για τον νέο που δυσκολεύεται να νοικιάσει σπίτι, για την οικογένεια που πιέζεται από τους λογαριασμούς και για τον επαγγελματία που αναζητά σταθερότητα, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι τι συνέβη πριν από 45 χρόνια. Είναι τι μπορεί να αλλάξει από αύριο.
Εκεί θα κριθεί και η δυνατότητα του ΠΑΣΟΚ να διευρύνει την επιρροή του. Όχι στην ικανότητά του να ανακαλεί το παρελθόν, αλλά στην αξιοπιστία των δεσμεύσεών του για το μέλλον. Όχι μόνο στο αν διαθέτει ιστορική ταυτότητα, αλλά στο αν μπορεί να μετατρέψει αυτή την ταυτότητα σε σύγχρονη πολιτική πρόταση.
Η δύσκολη εξίσωση της επόμενης ημέρας
Η επέτειος του 1981 μπορεί να αποτελέσει αφετηρία πολιτικού προβληματισμού. Μπορεί να θυμίσει στα στελέχη του ΠΑΣΟΚ τι σημαίνει να διαθέτεις ισχυρούς δεσμούς με την κοινωνία και να εκφράζεις ένα ευρύ αίτημα αλλαγής. Δεν μπορεί, από μόνη της, να απαντήσει στο ερώτημα γιατί ένας πολίτης που σήμερα ψηφίζει άλλο κόμμα θα πρέπει να εμπιστευτεί τη Χαριλάου Τρικούπη.
Αυτή είναι η δύσκολη εξίσωση που καλείται να λύσει ο Νίκος Ανδρουλάκης. Να διατηρήσει ζωντανή την ιστορική μνήμη χωρίς να εγκλωβιστεί σε αυτήν. Να αξιοποιήσει την παρακαταθήκη του Ανδρέα χωρίς να επιχειρεί να αναπαραστήσει μια πολιτική εποχή που έχει παρέλθει. Και να διαμορφώσει ένα σχέδιο που θα απαντά στις σημερινές κοινωνικές ανάγκες με σαφείς προτεραιότητες, κοστολογημένες προτάσεις και πειστικό τρόπο εφαρμογής.
Γιατί η πολιτική αλλαγή δεν έρχεται με την αναδρομή σε μια παλιά νίκη. Έρχεται όταν ένα κόμμα πείθει ότι μπορεί να δημιουργήσει μια νέα προοπτική.
Το 1981 το ΠΑΣΟΚ δεν ζήτησε από τους Έλληνες να επιστρέψουν στο παρελθόν. Τους υποσχέθηκε ότι θα αλλάξει το μέλλον τους. Αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη παρακαταθήκη του Ανδρέα Παπανδρέου — και το δυσκολότερο ερώτημα που έχει σήμερα μπροστά του ο Νίκος Ανδρουλάκης.
