Γερουλάνος: «Μια καταγωγή; Πολιτική βία πίσω απ’ αυτό»
σχετικά άρθρα
Ο Στέφανος Ν. Γερουλάνος, καθηγητής Ευρωπαϊκής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, ρίχνει βόμβα στην κοινή αντίληψη περί «καταγωγής του ανθρώπου» με το νέο του βιβλίο, «Η Καταγωγή του Ανθρώπου» (εκδ. Πατάκης). Ξεχάστε όσα νομίζατε, λέει. Η ιδέα μιας ενιαίας, φυσικής καταγωγής δεν είναι αθώα. Αντίθετα, από τον 18ο αιώνα μέχρι σήμερα, τροφοδότησε πολέμους, γενοκτονίες και βάναυσες ιεραρχίες, μετατρεπόμενη σε εργαλείο εξουσίας. Ο Γερουλάνος αποκαλύπτει τις κρυφές διαδρομές αυτής της επικίνδυνης αφήγησης.
Η βαρύγδουπη θεωρία μιας μοναδικής ανθρώπινης προέλευσης δεν μένει στα βιβλία. Τη βλέπουμε παντού: από την Πολιτική, όπου μας λένε τι είναι «στη φύση μας», μέχρι την εκπαίδευσή μας και τις διαφημίσεις για δήθεν «φυσικές» δίαιτες. Το απώτατο παρελθόν γίνεται ένας «κανόνας» που εξυπηρετεί την αναπαραγωγή ανισοτήτων και κοινωνικής βίας. Ο Γερουλάνος το τονίζει: «Δεν υπάρχει μία καταγωγή: είναι πολλές. Καταγωγές βιολογικές, γλωσσικές, κοινωνικές…» Αυτό που ζούμε, ένας «δημοκρατικός ολοκληρωτισμός», περιγράφει τον «Άνθρωπο» ως έναν και μοναδικό, φυσικό και ιστορικά «σωστό», ενώ τη διαφορετικότητα ως αφύσικη και ξένη.
Ο καθηγητής δεν αφήνει κανέναν απείραχτο. Κριτικάρει ανοιχτά best-seller συγγραφείς όπως ο Χαράρι, ο Ντάιαμοντ και ο Πίνκερ, χαρακτηρίζοντας τα βιβλία τους «απαράδεκτα» που βρίσκουν τεράστιο κοινό. Υποστηρίζει ότι κατακλύζουν τους αναγνώστες με επιλεγμένα δεδομένα για μια εύκολη θεωρία, δίνοντας παρηγοριά και ψευτο-επιστημονική ένταση. «Ο Χαράρι έπεισε τους tech bros τύπου Μαρκ Ζούκερμπεργκ, και χάρη σ’ αυτούς εξελίχθηκε σε τεχνοπροφήτη», δηλώνει. Αυτή η απλοποίηση είναι επικίνδυνη, ειδικά όταν δημόσια πρόσωπα όπως ο Ομπάμα διαφημίζουν τέτοια βιβλία.
Η ίδια η «προϊστορία», ένας όρος που επινοήθηκε το 1861, χρησιμοποιήθηκε ως καθρέφτης των προκαταλήψεων κάθε εποχής. Οι «πρωτόγονοι» αυτόχθονες λαοί συγκρίθηκαν με τους προϊστορικούς, νομιμοποιώντας την αποικιοκρατία. Ακόμα και η πρόοδος της γενετικής, της μοριακής βιολογίας και των νευροεπιστημών, ενώ συνέβαλαν, συχνά επέμειναν σε πολύ συγκεκριμένες απόψεις για το παρελθόν, αποφεύγοντας την ανθρωπολογία. Τα αποτελέσματα παρουσιάζονται στο κοινό σαν «θησαυρός της αλήθειας», ενώ είναι προσωρινά και προσεκτικά.
Ακόμα και ο Διαφωτισμός, με τις αγαθές του προθέσεις, διαστρεβλώθηκε. Από τους ναπολεόντειους πολέμους και τη βία της Γαλλικής Επανάστασης, ο Διαφωτισμός μεταλλάχθηκε. Η ιδέα «τάξης και προόδου» του Κοντ, ενώ ενίσχυσε την επιστήμη, ήταν ταυτόχρονα μια κοινωνικά συντηρητική ιδεολογία που κολάκευσε την κρατική βία και εκσυγχρόνισε τον ρατσισμό. «Και ο Κοντ, αλλά και διάφοροι δαρβινιστές ήταν εκσυγχρονιστές, κατάφεραν όμως να εκσυγχρονίσουν και τον ρατσισμό», τονίζει ο Γερουλάνος. Έτσι, επιστήμη και κράτος έγιναν δίαυλοι για να δικαιολογηθούν οι βαναυσότητες της αποικιοκρατίας, που καλύπτεται και από την Art Business.
Η κριτική του Γερουλάνου δεν στοχεύει μεμονωμένους διανοούμενους, αλλά τις ίδιες τις έννοιες που χρησιμοποιήθηκαν για να οργανώσουν ιστορικά στοιχεία. Έννοιες όπως «άγριος», «βάρβαρος», «πολιτισμένος» ή οι «Εποχές» (Λίθινη, Χαλκού, Σιδήρου) δεν ήταν ουδέτερες. «Απέστειλαν» μη ευρωπαϊκούς λαούς σε ένα «πρωτόγονο» παρελθόν, εκτοξεύοντάς τους «έξω από την Ιστορία» και αντιμετωπίζοντας τον ευρωπαϊκό πολιτισμό ως κορύφωση της ανθρωπότητας.
Τι σημαίνουν όλα αυτά για εμάς σήμερα; Ο Στέφανος Γερουλάνος μας προτρέπει να δούμε το παρελθόν με κριτική ματιά, να αμφισβητήσουμε τις βεβαιότητες και να μην αναπαράγουμε ανισότητες που κρύβονται πίσω από φαινομενικά επιστημονικές αλήθειες. Η ιστορία της καταγωγής του ανθρώπου είναι μια συνεχής υπενθύμιση: οφείλουμε να είμαστε σε επαγρύπνηση για την πολιτική «δουλειά» που κάνουν οι ιδέες, και να προστατεύσουμε τη διαφορετικότητα από κάθε μορφή ολοκληρωτισμού.
