Στον κόσμο της γεωστρατηγικής, υπήρχε πάντα ένας απαράβατος κανόνας: όποιος ελέγχει τις θάλασσες, ελέγχει την τύχη του κόσμου. Για δεκαετίες, το Αμερικανικό Ναυτικό (US Navy) αποτελούσε την ενσάρκωση αυτού του δόγματος. Με 11 πυρηνοκίνητα αεροπλανοφόρα και μια παρουσία που εκτείνεται σε 80 χώρες, η Ουάσιγκτον θεωρούσε τους ωκεανούς δική της επικράτεια. Όμως, τα πρόσφατα γεγονότα στα Στενά του Ορμούζ και η δράση των Χούθι στο Μπαμπ αλ-Μαντέμπ έστειλαν ένα ηχηρό μήνυμα: το μέγεθος δεν εγγυάται πλέον την κυριαρχία.
σχετικά άρθρα
Σήμερα, η ναυτική ισχύς δεν μετριέται μόνο με τους τόνους εκτοπίσματος, αλλά με την ικανότητα προσαρμογής σε έναν ασύμμετρο πόλεμο. Για εμάς στην Ελλάδα, μια κατεξοχήν ναυτική χώρα που παραδοσιακά επενδύει σε μεγάλες μονάδες επιφανείας, τα διδάγματα αυτά είναι κάτι παραπάνω από κρίσιμα. Είναι ζήτημα επιβίωσης σε ένα Αιγαίο που γεμίζει «έξυπνες» απειλές.
Η ψευδαίσθηση της απόλυτης ισχύος
Το USS Gerald R. Ford, το ισχυρότερο πλοίο που έπλευσε ποτέ, κοστίζει δισεκατομμύρια. Είναι μια πλωτή πόλη, ικανή να ισοπεδώσει κράτη. Ωστόσο, στην κρίση με το Ιράν, είδαμε τα αεροπλανοφόρα να κρατούν αποστάσεις ασφαλείας εκατοντάδων μιλίων από τις ακτές. Γιατί; Διότι το Ιράν, παρά το γεγονός ότι δεν διαθέτει συμβατικό ναυτικό αντάξιο των ΗΠΑ, έχει μετατρέψει τα στενά σε μια θανάσιμη παγίδα.
Με τη χρήση μικρών ταχυπλόων, ναρκών και κυρίως βαλλιστικών πυραύλων κατά πλοίων, η Τεχεράνη μπορεί να κλείσει μια αρτηρία από την οποία διέρχεται το 25% του παγκόσμιου πετρελαίου. Οι Αμερικανοί αναλυτές παραδέχονται πλέον το προφανές: δεν χρειάζεσαι ναυτικό για να διεξάγεις ναυτικό πόλεμο. Αυτή η διαπίστωση κλονίζει τα θεμέλια της δυτικής στρατιωτικής σκέψης.
Η επανάσταση των drones και το κόστος της εμπλοκής
Το παιχνίδι άλλαξε οριστικά με την έλευση των drones αυτοκτονίας (one-way attack drones) και των μη επανδρωμένων σκαφών επιφανείας. Όταν ένα drone των 20.000 δολαρίων μπορεί να απειλήσει μια φρεγάτα των 500 εκατομμυρίων ή ένα αεροπλανοφόρο των 13 δισεκατομμυρίων, η οικονομική εξίσωση του πολέμου καταρρέει.
Στην περιοχή μας, βλέπουμε αυτή την τάση να ενισχύεται. Οι μη κρατικοί δρώντες, όπως οι Χούθι, κατάφεραν να κλονίσουν την παγκόσμια εφοδιαστική αλυσίδα με ελάχιστους πόρους. Η ελευθερία της ναυσιπλοΐας, την οποία θεωρούσαμε δεδομένη μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, είναι πλέον ένα διακύβευμα υπό διαρκή αμφισβήτηση. Οι μεγάλες δυνάμεις αναγκάζονται τώρα να επενδύσουν σε όπλα λέιζερ και συστήματα anti-drone, προσπαθώντας να κλείσουν μια τρύπα που η τεχνολογία άνοιξε ταχύτερα από τη γραφειοκρατία των εξοπλισμών.
Ο κινεζικός δράκος και το νέο μοντέλο ανάπτυξης
Ενώ οι ΗΠΑ παλεύουν να συντηρήσουν τον γερασμένο στόλο τους, η Κίνα ναυπηγεί πλοία με ρυθμούς που η Δύση έχει να δει από το 1945. Το Πεκίνο δεν διαθέτει το δίκτυο των 750 βάσεων των ΗΠΑ, αλλά ακολουθεί μια διαφορετική στρατηγική: επενδύει σε πολιτικά λιμάνια παγκοσμίως (συμπεριλαμβανομένου του Πειραιά) που μπορούν εν δυνάμει να εξυπηρετήσουν στρατιωτικούς σκοπούς.
Ο Κινέζος συνταγματάρχης Zhou Bo υποστηρίζει ότι η χώρα του στοχεύει σε έναν «παγκόσμιας κλάσης» στρατό έως το 2049, δίνοντας έμφαση στην Τεχνητή Νοημοσύνη και τα ρομποτικά συστήματα. Η Κίνα δεν θέλει απλώς να αντιγράψει το αμερικανικό μοντέλο των αεροπλανοφόρων· θέλει να το ξεπεράσει, ενσωματώνοντας την ασύμμετρη φιλοσοφία σε μεγάλη κλίμακα.
Το μέλλον των συγκρούσεων στις «κλειστές» θάλασσες
Ο ναυτικός πόλεμος του μέλλοντος θα είναι ένα μείγμα επανδρωμένων και μη επανδρωμένων μέσων. Οι διοικητές θα παραμένουν απαραίτητοι για τη λήψη αποφάσεων, αλλά η «βρώμικη» δουλειά στην πρώτη γραμμή θα γίνεται από μηχανές. Αυτή η μετάβαση είναι ήδη ορατή στις αλλαγές που σχεδιάζει το Πεντάγωνο, μετατοπίζοντας πόρους από τα μεγάλα αντιτορπιλικά σε στόλους αυτόνομων σκαφών.
Για την Ελλάδα, η σύνδεση είναι προφανής. Το Αιγαίο, με τη μοναδική του γεωγραφία και τα χιλιάδες νησιά, αποτελεί το ιδανικό πεδίο για την εφαρμογή τέτοιων ασύμμετρων τακτικών. Η εποχή που η ισχύς μετριόταν μόνο με τον αριθμό των κυρίων μονάδων επιφανείας δύει. Η νέα εποχή απαιτεί ευελιξία, τεχνολογική υπεροχή στα drones και ικανότητα ελέγχου των «σημείων πνιγμού» (choke points) με μέσα που δεν κοστίζουν μια περιουσία.
Συμπεράσματα για μια νέα παγκόσμια τάξη
Η κρίση στο Ιράν δεν είναι ένα μεμονωμένο επεισόδιο, αλλά το προοίμιο μιας νέας κανονικότητας. Οι μεγάλες ναυτικές δυνάμεις βρίσκονται σε έναν αγώνα δρόμου για να επανεφεύρουν τον εαυτό τους. Η κυριαρχία στις θάλασσες δεν είναι πλέον εγγυημένη για κανέναν, όσο ισχυρός κι αν φαίνεται στα χαρτιά.
Σε αυτό το ρευστό περιβάλλον, η ικανότητα μιας χώρας να προστατεύει τις εμπορικές της οδούς θα εξαρτηθεί από το πόσο γρήγορα θα καταλάβει ότι ο παραδοσιακός στόλος είναι πλέον μόνο το ένα σκέλος της εξίσωσης. Το άλλο σκέλος, το πιο απρόβλεπτο και επικίνδυνο, πετάει ήδη πάνω από τα κύματα, αθόρυβο και φονικό.
