Η «πυρηνική απειλή» των ομολόγων και η μεγάλη μπλόφα του Τραμπ
Γιατί η Κίνα και η Ευρώπη είναι ουσιαστικά «εγκλωβισμένες» στο αμερικανικό χρέος - Η φαντασίωση του πολιτικού εκβιασμού και η σκληρή πραγματικότητα της «αμοιβαίας καταστροφής» στις αγορές
Όταν πριν από λίγο καιρό ένα συνταξιοδοτικό ταμείο της Δανίας ανακοίνωσε, σχεδόν αθόρυβα, ότι ρευστοποιεί αμερικανικά κρατικά ομόλογα αξίας 100 εκατομμυρίων δολαρίων, οι περισσότεροι αναλυτές προσπέρασαν την είδηση ως αμελητέα. Και από καθαρά λογιστική άποψη, είχαν δίκιο. Σε έναν ωκεανό χρέους που αγγίζει τα 30 τρισεκατομμύρια δολάρια, τα 100 εκατομμύρια είναι στατιστικό λάθος, μια σταγόνα στο νερό. Ωστόσο, σημειολογικά, αυτή η κίνηση άνοιξε –έστω και στιγμιαία– το καπάκι ενός κιβωτίου που πολλοί φοβούνται να κοιτάξουν: την εξάρτηση των ΗΠΑ από τα ξένα κεφάλαια και το κατά πόσο αυτή η εξάρτηση μπορεί να μετατραπεί σε γεωπολιτικό όπλο.
σχετικά άρθρα
Ζούμε σε μια εποχή που η οικονομική διπλωματία έχει αντικαταστήσει τα χαρακώματα. Με τον Ντόναλντ Τραμπ να επανέρχεται διαρκώς με απειλές περί δασμών, αμφισβήτησης κυριαρχικών δικαιωμάτων (θυμηθείτε την υπόθεση της Γροιλανδίας) και επαναδιαπραγμάτευσης των πάντων, το ερώτημα που πλανάται πάνω από τα dealing rooms είναι το εξής: Ποιος κρατάει πραγματικά τα χαρτιά σε αυτό το παγκόσμιο τραπέζι πόκερ; Είναι ο Λευκός Οίκος ή μήπως οι δανειστές του;
Οι αριθμοί, σε πρώτη ανάγνωση, προκαλούν ίλιγγο. Οι ξένοι επενδυτές κατέχουν σήμερα περίπου το ένα τρίτο του συνολικού χρέους των ΗΠΑ, δηλαδή περίπου 9,5 τρισεκατομμύρια δολάρια. Και εδώ κρύβεται η πρώτη έκπληξη για τον αμύητο παρατηρητή: Ο «μεγάλος δανειστής» δεν είναι αποκλειστικά η Κίνα, όπως είθισται να πιστεύεται. Η Ευρώπη, αθροιστικά, κατέχει αμερικανικό χρέος ύψους 3,6 τρισεκατομμυρίων δολαρίων, ξεπερνώντας τόσο την Ιαπωνία (1,2 τρισ.) όσο και την Κίνα (περίπου 700 δισ.).
Θεωρητικά, λοιπόν, η Ευρώπη θα μπορούσε να διαθέτει ένα ισχυρό διαπραγματευτικό χαρτί. Μια «οικονομική βόμβα» που θα μπορούσε να ενεργοποιήσει ως αντίποινα στις ορέξεις του Τραμπ. Στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός, ο Αμερικανός πρόεδρος προειδοποίησε με «μεγάλα αντίποινα» εάν οι Ευρωπαίοι τολμούσαν να πειράξουν τα αμερικανικά assets. Όμως, η πραγματικότητα των αγορών απέχει παρασάγγας από τις απλουστευτικές ρητορείες των πολιτικών βημάτων.
Ο μύθος του «κόκκινου κουμπιού»
Όταν οι πολιτικοί μιλούν για «απόρριψη» ή μαζική πώληση του αμερικανικού χρέους, φαντάζονται μια διαδικασία μηχανική: ένας ηγέτης παίρνει μια απόφαση, πατάει ένα κουμπί και τρισεκατομμύρια αλλάζουν χέρια. Στην πραγματική οικονομία, όμως, τα πράγματα δεν λειτουργούν έτσι.
Στην Ευρώπη –σε αντίθεση με την κρατικά ελεγχόμενη οικονομία της Κίνας– τα αμερικανικά ομόλογα δεν βρίσκονται κλειδωμένα σε κάποιο υπόγειο θησαυροφυλάκιο κεντρικής τράπεζας που ελέγχεται απευθείας από την εκάστοτε κυβέρνηση. Βρίσκονται διασκορπισμένα σε χαρτοφυλάκΙΑ συνταξιοδοτικών ταμείων, ασφαλιστικών εταιρειών, εμπορικών τραπεζών και αμοιβαίων κεφαλαίων. Μιλάμε για ιδιωτικά ή ημι-ιδιωτικά ιδρύματα με νομική υποχρέωση (fiduciary duty) να προστατεύουν τις αποταμιεύσεις εκατομμυρίων πολιτών.
Δεν υπάρχει κανένας «μαγικός διακόπτης» στο Βερολίνο, στο Παρίσι ή στις Βρυξέλλες που να μπορεί να υποχρεώσει έναν διαχειριστή κεφαλαίων να πουλήσει αμερικανικά ομόλογα, ειδικά αν αυτή η πώληση βλάπτει τις αποδόσεις του ταμείου του. Ακόμα κι αν υπήρχε η πολιτική βούληση για έναν τέτοιο οικονομικό πόλεμο, η εκτέλεσή του θα σκόνταφτε στην πολυπλοκότητα της ελεύθερης αγοράς.
Το πρόβλημα της εναλλακτικής (TINA)
Ας υποθέσουμε όμως, χάριν συζήτησης, ότι οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις έβρισκαν τρόπο να «πείσουν» τους θεσμικούς επενδυτές να ρευστοποιήσουν τις θέσεις τους. Εδώ γεννάται το επόμενο, και ίσως σημαντικότερο, ερώτημα: Πού θα πάνε τα λεφτά;
Η αγορά των αμερικανικών κρατικών ομολόγων (Treasuries) είναι η βαθύτερη, η πιο ρευστή και η πιο ασφαλής αγορά στον κόσμο. Δεν υπάρχει πραγματική εναλλακτική λύση (το γνωστό δόγμα TINA – There Is No Alternative) που να μπορεί να απορροφήσει 3 τρισεκατομμύρια δολάρια χωρίς να προκληθεί χάος.
Η Ευρωζώνη διαθέτει βεβαίως τη δική της αγορά ομολόγων. Όμως, μια ξαφνική εισροή τρισεκατομμυρίων δολαρίων προς τα ευρωπαϊκά ομόλογα θα δημιουργούσε τεράστιες στρεβλώσεις. Οι τιμές θα εκτινάσσονταν σε δυσθεώρητα ύψη και οι αποδόσεις (που κινούνται αντίστροφα) θα κατέρρεαν, πιθανότατα βαθιά σε αρνητικό έδαφος. Αυτό θα διέλυε τα επενδυτικά μοντέλα των ασφαλιστικών ταμείων, που χρειάζονται θετικές αποδόσεις για να πληρώσουν συντάξεις.
Η παγίδα της αυτοκαταστροφής
Επιπλέον, υπάρχει ο κίνδυνος του «οικονομικού μπούμερανγκ». Τα ευρωπαϊκά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα είναι γεμάτα με αμερικανικό χρέος. Μια μαζική, πανικόβλητη πώληση θα έριχνε τις τιμές των ομολόγων στα τάρταρα. Αυτό σημαίνει ότι οι ίδιοι οι Ευρωπαίοι πωλητές θα κατέγραφαν τεράστιες λογιστικές ζημιές στους ισολογισμούς τους. Ουσιαστικά, θα «πυροβολούσαν τα πόδια τους» για να τιμωρήσουν την Αμερική.
Ταυτόχρονα, οι συναλλαγματικές επιπτώσεις θα ήταν εφιαλτικές. Η ρευστοποίηση δολαρίων και η αγορά ευρώ θα οδηγούσε σε ραγδαία ανατίμηση του ευρωπαϊκού νομίσματος. Ένα πολύ ακριβό ευρώ θα ήταν η ταφόπλακα για την ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα, καθιστώντας τις εξαγωγές απαγορευτικές και οδηγώντας πιθανότατα την οικονομία της Ευρωζώνης σε ύφεση.
Δεν είναι τυχαίο που η Κίνα, παρά την επιθετική ρητορική της όλα αυτά τα χρόνια, δεν έχει ποτέ υλοποιήσει την απειλή της να χρησιμοποιήσει τα αμερικανικά ομόλογα ως όπλο. Στη σύγχρονη χρηματοοικονομική, αυτό ισοδυναμεί με το δόγμα της «Αμοιβαία Εξασφαλισμένης Καταστροφής» (MAD) του Ψυχρού Πολέμου. Αν πατήσεις το κουμπί, καταστρέφεσαι και εσύ.
Η αγορά έχει τον τελευταίο λόγο
Σημαίνει αυτό ότι ο Τραμπ έχει το ακαταλόγιστο; Ότι μπορεί να κάνει ό,τι θέλει χωρίς συνέπειες, επειδή οι δανειστές του είναι εγκλωβισμένοι; Όχι ακριβώς. Η αλήθεια είναι πιο σύνθετη και, μακροπρόθεσμα, πιο επικίνδυνη για τις ΗΠΑ.
Μπορεί οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις να μην μπορούν (και να μην θέλουν) να χρησιμοποιήσουν τα ομόλογα ως όπλο, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι η Αμερική μπορεί να αγνοεί τους νόμους της βαρύτητας των αγορών. Οι ΗΠΑ εξαρτώνται πλέον δομικά από τις παγκόσμιες κεφαλαιαγορές για να χρηματοδοτούν τα θηριώδη και διαρκώς αυξανόμενα δημοσιονομικά τους ελλείμματα. Κάθε χρόνο, το αμερικανικό Υπουργείο Οικονομικών πρέπει να βγαίνει στη γύρα και να πείθει επενδυτές να αγοράσουν το χρέος του.
Αυτή η διαδικασία βασίζεται σε μια θεμελιώδη παραδοχή: ότι οι ΗΠΑ είναι ένας σοβαρός, προβλέψιμος και αξιόπιστος διαχειριστής του παγκόσμιου συστήματος. Ο Τραμπ, με την πολιτική του, πριονίζει ακριβώς αυτό το κλαδί. Η προσπάθεια να ξαναγράψει τους κανόνες του διεθνούς εμπορίου και η χρήση οικονομικών εκβιασμών εισάγουν τον ιό της αβεβαιότητας στο σύστημα.
Οι αγορές ομολόγων είναι παροιμιωδώς υπομονετικές, αλλά δεν συγχωρούν. Δεν θα υπάρξει μια μέρα «Κρίσης», όπου όλοι θα πουλήσουν ταυτόχρονα. Ο κίνδυνος είναι πιο ύπουλος: μια αργή, σταθερή διάβρωση της εμπιστοσύνης. Εάν οι διεθνείς επενδυτές αρχίσουν να ζητούν υψηλότερο ασφάλιστρο κινδύνου (risk premium) για να δανείσουν σε μια απρόβλεπτη Αμερική, οι αποδόσεις των ομολόγων θα ανέβουν.
Αυτό θα μεταφραστεί αυτόματα σε αυξημένο κόστος χρήματος για όλη την αμερικανική οικονομία: από τα στεγαστικά δάνεια των νοικοκυριών μέχρι τα επιχειρηματικά δάνεια και, φυσικά, το κόστος εξυπηρέτησης του ίδιου του δημόσιου χρέους. Πρόκειται για μια αργή οικονομική ασφυξία που καμία προεδρική διαταγή δεν μπορεί να σταματήσει.
Συμπερασματικά, ο Τραμπ μπορεί να νομίζει ότι κρατάει όλα τα χαρτιά επειδή η Ευρώπη και η Κίνα δεν μπορούν να πουλήσουν μαζικά. Αλλά σε έναν κόσμο που πνίγεται στο χρέος, τον πραγματικό έλεγχο δεν τον έχουν οι πρόεδροι. Τον έχουν οι ανώνυμες δυνάμεις της αγοράς ομολόγων. Και όπως έχει αποδείξει η ιστορία, όταν οι «τιμωροί των ομολόγων» (bond vigilantes) αποφασίσουν να ξυπνήσουν, καμία πολιτική ρητορική δεν μπορεί να τους σταματήσει.
