Οι ξεχασμένες γωνιές της Ευρώπης όπου παίζεται το μέλλον της γεωπολιτικής

Υπάρχουν σημεία στον χάρτη της Ευρώπης που δεν εμφανίζονται πουθενά επίσημα, αν και ζουν εκεί εκατομμύρια άνθρωποι. Η Υπερδνειστερία, το Ναγκόρνο Καραμπάχ, η Βόρεια Κύπρος, η Ρεπούμπλικα Σρπσκα στη Βοσνία, η Κριμαία. Εδάφη που κάποτε θεωρούνταν γραφικά υπολείμματα ξεχασμένων πολέμων, σήμερα μετατρέπονται σταδιακά σε πεδία δοκιμής για τη νέα, πιο σκληρή γεωπολιτική τάξη. Αυτό υποστηρίζει η δημοσιογράφος Hannah Lucinda Smith, συγγραφέας του βιβλίου «Hinterlands: Journeys through Europe’s Unfinished Frontiers», σε πρόσφατη συνέντευξή της, όπου αναλύει πώς αυτές οι «γκρίζες ζώνες» έγιναν ξαφνικά κεντρικό ζήτημα για τη Δύση.

σχετικά άρθρα

Η πυρηνική αντεπίθεση των ΗΠΑ: Η σύντηξη ως το νέο γεωπολιτικό όπλο απέναντι στην Κίνα

Η Κίνα αλλάζει τους κανόνες του παγκόσμιου εμπορίου χωρίς να αγοράζει λιμάνια – Το νέο μοντέλο επιρροής από τον Περσικό Κόλπο έως την Αφρική

Το αόρατο ρίσκο: Πώς η αμερικανική οικονομία αναδιαμορφώνει τις παγκόσμιες γεωπολιτικές ισορροπίες

Από «γραφικά κατάλοιπα» σε επικίνδυνα σύνορα

Η Smith εξηγεί ότι άρχισε να επισκέπτεται αυτά τα εδάφη ζώντας στην Κωνσταντινούπολη από το 2013, αρχικά από απλή δημοσιογραφική περιέργεια. Για χρόνια, μέρη όπως η Υπερδνειστερία ή το Ναγκόρνο Καραμπάχ αντιμετωπίζονταν σχεδόν σαν τουριστικές παραξενιές, ημιανεξάρτητα κρατίδια που είχαν παγώσει στον χρόνο μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης. Η ίδια η Βόρεια Κύπρος, σημειώνει, ήταν τόσο απομονωμένη το 2013 που ούτε το Google Maps λειτουργούσε εκεί.

Η αλλαγή, λέει, ήρθε στα τέλη της δεκαετίας του 2010, όταν έγινε ξεκάθαρο ότι ο Βλαντιμίρ Πούτιν γινόταν όλο και πιο επιθετικός στις διεκδικήσεις του πάνω σε εδάφη που θεωρεί ιστορικά ρωσικά. Το πρώτο σημάδι ήταν το Ναγκόρνο Καραμπάχ, όπου το 2020 και ξανά το 2023 το Αζερμπαϊτζάν, ενισχυμένο με τουρκικό και ισραηλινό οπλισμό, ανακατέλαβε στρατιωτικά την περιοχή που για δεκαετίες διοικούνταν από αρμενική διοίκηση. Ήταν, όπως λέει η συγγραφέας, η πρώτη φορά που ένα από αυτά τα «παγωμένα» εδάφη άλλαξε πραγματικά χέρια, σηματοδοτώντας τη νέα σύγκρουση δυνάμεων —σε αυτή την περίπτωση Τουρκίας εναντίον Ρωσίας.

Η Βοσνία ως το πιο επικίνδυνο σημείο της Ευρώπης σήμερα

Σύμφωνα με τη Smith, τα Βαλκάνια παραμένουν σήμερα η πιο ασταθής περιοχή της ηπείρου, με τη Βοσνία στο επίκεντρο. Οι Συμφωνίες του Dayton το 1995 σταμάτησαν τον πόλεμο αλλά πάγωσαν τις γραμμές του μετώπου, δημιουργώντας ένα σύστημα όπου η πλειοψηφικά σερβική Ρεπούμπλικα Σρπσκα διαθέτει δικιά της αστυνομία, κοινοβούλιο και οικονομία μέσα στη Βοσνία. Χωρίς ουσιαστική κοινωνική συμφιλίωση —σε πολλές πόλεις τα παιδιά διαφορετικών εθνοτήτων ακόμη δεν πηγαίνουν στο ίδιο σχολείο— το έδαφος ήταν έτοιμο για εξωτερική παρέμβαση.

Ο Πούτιν, εξηγεί η συγγραφέας, εκμεταλλεύτηκε τους ιστορικούς και θρησκευτικούς δεσμούς με τους Σέρβους για να στηρίξει πολιτικά τον ηγέτη της Ρεπούμπλικα Σρπσκα, Μίλοραντ Ντόντικ, ενθαρρύνοντάς τον σε απειλές απόσχισης από την ομοσπονδιακή Βοσνία —κάτι που θα άνοιγε τον δρόμο για ανακαθορισμό συνόρων σε όλη την περιοχή. Παράλληλα, στην άλλη πλευρά της χώρας, η Τουρκία του Ερντογάν έχτιζε δικούς της δεσμούς με τη βοσνιακή μουσουλμανική ηγεσία, χρηματοδοτώντας την ανοικοδόμηση τζαμιών και εμφανιζόμενη ως προστάτης των μουσουλμάνων της περιοχής.

Το κοινό νήμα, τονίζει η Smith, είναι το αίσθημα θυματοποίησης. Δεν πρόκειται τόσο για γεωπολιτική συνειδητοποίηση των τοπικών πληθυσμών, όσο για ηγέτες —είτε στη Βοσνία είτε στην Κύπρο— που εκμεταλλεύονται πραγματικά ιστορικά τραύματα για να καλύψουν δική τους αποτυχία διακυβέρνησης, διαφθορά ή κακοδιαχείριση.

Η παράδοξη σχέση Ερντογάν-Πούτιν και ο ρόλος της Συρίας

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της ανάλυσης αφορά την ασυνήθιστη σχέση ανάμεσα σε Τουρκία και Ρωσία. Θεωρητικά αντίπαλοι στη Συρία —η Μόσχα στήριζε τον Μπασάρ αλ Άσαντ, η Άγκυρα την αντιπολίτευση— οι δύο χώρες κατάφεραν να διατηρήσουν πραγματιστική συνεργασία ακόμη και μετά την κατάρριψη ρωσικού μαχητικού από την Τουρκία το 2015. Μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα εναντίον του Ερντογάν το 2016, ο Πούτιν ήταν από τους πρώτους ηγέτες που στάθηκαν στο πλευρό του, κάτι που οδήγησε σύντομα στην αμφιλεγόμενη αγορά ρωσικών πυραυλικών συστημάτων S-400 από την Τουρκία —απόφαση που για χρόνια έθεσε υπό αμφισβήτηση την αξιοπιστία της Άγκυρας ως συμμάχου του ΝΑΤΟ.

Η πτώση του Άσαντ, σημειώνει η συγγραφέας, άλλαξε τις ισορροπίες: η Τουρκία βρίσκεται πλέον σε ισχυρότερη θέση απέναντι στη Ρωσία, ενώ η Μόσχα, λόγω των κυρώσεων μετά την εισβολή στην Ουκρανία, χρειάζεται περισσότερο από ποτέ την Άγκυρα ως εμπορικό πέρασμα. Παράλληλα, ο Ερντογάν συνεχίζει να χρησιμοποιεί εξωτερική πολιτική και θρησκευτική ρητορική για εσωτερική κατανάλωση, παρουσιάζοντας τον εαυτό του ως προστάτη των μουσουλμάνων παγκοσμίως —μια εικόνα που, όπως παρατηρεί η Smith, δεν συμβαδίζει πάντα με την πραγματικότητα στο εσωτερικό της Τουρκίας, όπου επικρατεί έντονο αντιαραβικό αίσθημα.

Η κινεζική παρουσία και το οικονομικό χρέος των Βαλκανίων

Πέρα από Ρωσία και Τουρκία, η συνέντευξη αναδεικνύει και τον ρόλο της Κίνας, κυρίως σε οικονομικό επίπεδο. Στα Βαλκάνια, μικρότερες χώρες έχουν βυθιστεί σε χρέη προς Κινέζους επενδυτές μέσω έργων υποδομής —όπως ο περιβόητος «δρόμος προς το πουθενά» στο Μαυροβούνιο. Η Σερβία, ιδιαίτερα, έχει αναπτύξει στενούς δεσμούς με το Πεκίνο, φτάνοντας στο σημείο να στραφεί προς κινεζικά εμβόλια κατά την πανδημία αντί για ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες. Η Smith παρατηρεί ότι Σερβία και Τουρκία μοιράζονται μια κοινή στρατηγική πολυδιάστατης ισορροπίας: παραμένουν αρκετά κοντά στην Ευρωπαϊκή Ένωση ώστε να διατηρούν το καθεστώς υποψήφιας χώρας, ενώ ταυτόχρονα καλλιεργούν δεσμούς με Μόσχα και Πεκίνο.

Γιατί η Δύση πρέπει να προσέχει τις περιφέρειες

Στο ερώτημα γιατί η Δύση πρέπει να ενδιαφέρεται για αυτά τα φαινομενικά περιθωριακά εδάφη, η απάντηση της συγγραφέως είναι ιστορική: οι μεγάλοι πόλεμοι δεν ξεκινούν ποτέ στο κέντρο, αλλά στις περιφέρειες. Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος ξεκίνησε στο Σεράγεβο, ο Β΄ με την εισβολή στην Πολωνία. Σήμερα, τα Βαλκάνια παραμένουν —κατά τη Smith— ο πιο ασταθής βαρόμετρο της ευρωπαϊκής ασφάλειας, ακριβώς επειδή βρίσκονται πολύ πιο κοντά στο γεωγραφικό κέντρο της ηπείρου απ’ όσο συνήθως πιστεύουμε.

Η ίδια ασκεί κριτική στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία τα τελευταία χρόνια, απασχολημένη με το προσφυγικό, τα απόνερα της οικονομικής κρίσης και το Brexit, «πήρε το μάτι της» από τα Βαλκάνια, αφήνοντας χώρο σε ηγέτες όπως ο Ντόντικ να ισχυροποιηθούν χωρίς ουσιαστικές συνέπειες. Θεωρεί απαραίτητη μια ριζική μεταρρύθμιση τόσο της Ένωσης όσο και του ΟΗΕ, του οποίου το Συμβούλιο Ασφαλείας παραμένει παραλυμένο λόγω των βέτο Ρωσίας και Κίνας από την έναρξη του πολέμου στη Συρία.

Η Κριμαία ως το πιο σημαδιακό ταξίδι

Κλείνοντας τη συνέντευξη, η Smith αναφέρεται στο ταξίδι που τη σημάδεψε περισσότερο: την επίσκεψή της στην Κριμαία το 2019, πέντε χρόνια μετά την προσάρτηση από τη Ρωσία. Εκεί συνάντησε Τατάρους της Κριμαίας των οποίων οι οικογένειες βρίσκονταν υπό διωγμό από τις ρωσικές αρχές ασφαλείας, με κατηγορίες για ισλαμικό ριζοσπαστισμό που στην πραγματικότητα αφορούσαν την αντίθεσή τους στην προσάρτηση. Μιλώντας με έναν ηλικιωμένο άνδρα που είχε βιώσει την εκτόπιση των Τατάρων από τον Στάλιν τη δεκαετία του 1940, η συγγραφέας κατέγραψε μια εντυπωσιακή διαπίστωση: «αναγνωρίζω απόλυτα αυτό που συμβαίνει τώρα, γιατί είναι το ίδιο πράγμα που μας συνέβη τότε». Η ιστορία αυτή συμπυκνώνει, ίσως καλύτερα από κάθε γεωπολιτική ανάλυση, το γιατί αυτά τα «ξεχασμένα» εδάφη της Ευρώπης αξίζουν πολύ περισσότερη προσοχή απ’ όση τους δίνεται σήμερα.