Η Ευρωπαϊκή Ένωση ψάχνει τον νέο της ρόλο ως γεωπολιτική δύναμη – Τι άλλαξε μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία
Από τις κυρώσεις κατά της Ρωσίας και την ενίσχυση της αμυντικής βιομηχανίας μέχρι το Global Gateway, η ΕΕ επιχειρεί να μετατρέψει την οικονομική και ρυθμιστική της ισχύ σε πραγματική στρατηγική επιρροή, χωρίς όμως να έχει ξεπεράσει τις εσωτερικές της διαιρέσεις και την εξάρτηση από το ΝΑΤΟ
Για μεγάλο μέρος της περιόδου μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, η Ευρωπαϊκή Ένωση αντιμετωπιζόταν περισσότερο ως οικονομική και ρυθμιστική δύναμη παρά ως αυτόνομος γεωπολιτικός παίκτης. Μπορούσε να καθορίζει πρότυπα, να διαπραγματεύεται εμπορικές συμφωνίες, να επεκτείνει τη νομική της επιρροή και να χρησιμοποιεί την πρόσβαση στην ενιαία αγορά ως μέσο πίεσης.
σχετικά άρθρα
Αυτό που δυσκολευόταν να κάνει ήταν να μετατρέψει αυτό το μέγεθος σε γρήγορη, συνεκτική και αποφασιστική στρατηγική δράση, ιδιαίτερα όταν απαιτούνταν ανάληψη κινδύνου και διαχείριση υψηλού πολιτικού κόστους.
Η επιστροφή του πολέμου μεγάλης κλίμακας στην ευρωπαϊκή ήπειρο έκανε αυτή την αδυναμία πολύ πιο δύσκολο να αγνοηθεί.
Το βασικό ερώτημα πλέον δεν είναι αν η ΕΕ διαθέτει ισχύ. Διαθέτει. Το πραγματικό ζήτημα είναι αν μπορεί να μετατρέψει το σύνολο των οικονομικών, νομικών, χρηματοπιστωτικών και διπλωματικών εργαλείων της σε πραγματική γεωπολιτική ικανότητα.
Η πιο ρεαλιστική απάντηση, σύμφωνα με την ανάλυση του GM, είναι ότι η ΕΕ μπορεί να κινηθεί προς αυτή την κατεύθυνση, αλλά όχι με τη μορφή ενός κλασικού κράτους.
Η Ένωση εξελίσσεται περισσότερο σε έναν υβριδικό στρατηγικό παίκτη: είναι πιο πρόθυμη να χρησιμοποιεί καταναγκαστικά οικονομικά εργαλεία, έχει μεγαλύτερη επίγνωση των αμυντικών της κενών και επενδύει περισσότερο στην πολιτική υποδομών και στη διεθνή συνδεσιμότητα.
Οι παλιές αδυναμίες, όμως, παραμένουν. Η λήψη αποφάσεων εξακολουθεί να είναι αργή, οι απειλές δεν αξιολογούνται με τον ίδιο τρόπο από όλα τα κράτη-μέλη και η σκληρή στρατιωτική ασφάλεια εξακολουθεί να στηρίζεται κυρίως στο ΝΑΤΟ.
Η πρώτη μεγάλη δύναμη της ΕΕ είναι δομική. Διαθέτει μια τεράστια εσωτερική αγορά, παγκόσμια ρυθμιστική επιρροή, χρηματοδοτικά εργαλεία, εκτεταμένο διπλωματικό δίκτυο και σημαντική δυνατότητα επιβολής κυρώσεων.
Σε έναν κόσμο βαθιά αλληλεξαρτώμενο, η ικανότητα να περιορίζει κανείς την πρόσβαση σε αγορές, να ελέγχει τεχνολογίες, να μπλοκάρει συναλλαγές ή να κατευθύνει επενδυτικές ροές αποτελεί από μόνη της μορφή ισχύος. Το πρόβλημα βρίσκεται στη συγκέντρωση αυτής της δύναμης.
Η γεωπολιτική δεν απαιτεί μόνο εργαλεία. Απαιτεί επίσης σαφείς προτεραιότητες, ιεράρχηση απειλών, αντοχή στο κόστος και πολιτική βούληση.
Και εκεί η ΕΕ εξακολουθεί να αντιμετωπίζει δυσκολίες, καθώς η εξωτερική πολιτική και η ασφάλεια περνούν μέσα από διαφορετικές εθνικές προτεραιότητες.
Τα κράτη της Ανατολικής Ευρώπης βλέπουν τη Ρωσία ως το βασικότερο πρόβλημα. Οι χώρες του Νότου δίνουν συχνά μεγαλύτερη έμφαση στη Βόρεια Αφρική, τη μετανάστευση και την ενέργεια, ενώ άλλες κυβερνήσεις παραμένουν περισσότερο προσανατολισμένες στο εμπόριο και στην οικονομική σταθερότητα.
Αυτό δεν καθιστά την ΕΕ αδύναμη. Την καθιστά διαφορετική από ένα κλασικό κράτος.
Μια κανονιστική δύναμη επηρεάζει τους άλλους μέσω κανόνων, προτύπων και όρων συνεργασίας. Μια γεωπολιτική δύναμη πρέπει επιπλέον να αποφασίζει πότε θα υπερασπιστεί συμφέροντα, πότε θα επιβάλει κόστος και πότε θα δράσει παρά την αβεβαιότητα.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση προσπαθεί σήμερα να πραγματοποιήσει ακριβώς αυτή τη μετάβαση με θεσμούς που είχαν σχεδιαστεί κυρίως για εσωτερικό συμβιβασμό και όχι για εξωτερικό ανταγωνισμό ισχύος.
Από τον πόλεμο στην Ουκρανία στα 800 δισ. για την ευρωπαϊκή άμυνα
Η πιο εμφανής αλλαγή βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο η Ευρώπη μιλά πλέον για την ασφάλεια.
Έννοιες όπως ανθεκτικότητα, στρατηγική αυτονομία, αμυντική βιομηχανική ικανότητα, προστασία εφοδιαστικών αλυσίδων και στρατιωτική κινητικότητα έχουν περάσει από εξειδικευμένες συζητήσεις στον πυρήνα της ευρωπαϊκής πολιτικής.
Το 2022, το Συμβούλιο ενέκρινε τη Στρατηγική Πυξίδα, ένα σχέδιο δράσης με στόχο την ενίσχυση της πολιτικής ασφάλειας και άμυνας της ΕΕ έως το 2030.
Η σημασία της δεν βρίσκεται τόσο στη δημιουργία ενός «ευρωπαϊκού στρατού», αλλά στο ότι έδωσε στα κράτη-μέλη ένα κοινό λεξιλόγιο για απειλές που περιλαμβάνουν από τον συμβατικό πόλεμο μέχρι την παραπληροφόρηση, τις κυβερνοεπιθέσεις, τις υβριδικές πιέσεις και τον οικονομικό ανταγωνισμό.
Από τότε η αμυντική ατζέντα έχει επιταχυνθεί σημαντικά.
Το ευρωπαϊκό πρόγραμμα ReArm Europe/Readiness 2030 παρουσιάζεται ως προσπάθεια χρηματοδότησης μιας πολύ ισχυρότερης αμυντικής βάσης, με τα κράτη-μέλη να επιδιώκουν να κινητοποιήσουν έως 800 δισ. ευρώ πρόσθετων αμυντικών δαπανών.
Παράλληλα, το εργαλείο SAFE ύψους 150 δισ. ευρώ προορίζεται να χρηματοδοτήσει κρίσιμες δυνατότητες, όπως αντιπυραυλική άμυνα, drones και κυβερνοασφάλεια.
Η Λευκή Βίβλος για την Ευρωπαϊκή Άμυνα – Readiness 2030 κινείται στην ίδια κατεύθυνση: περιορισμός των κενών σε κρίσιμες δυνατότητες, περισσότερες κοινές προμήθειες και ισχυρότερη ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ευρώπη έχει μετατραπεί σε ενιαία στρατιωτική δύναμη.
Οι δομές διοίκησης, οι στρατηγικές κουλτούρες, οι επιλογές προμηθειών και ο αμυντικός σχεδιασμός παραμένουν σε μεγάλο βαθμό εθνικές υποθέσεις, ενώ το ΝΑΤΟ εξακολουθεί να αποτελεί τον βασικό μηχανισμό εδαφικής άμυνας της Ευρώπης.
Ωστόσο, η άμυνα δεν θεωρείται πλέον περιφερειακό ζήτημα για το ευρωπαϊκό εγχείρημα.
Ο πόλεμος στην Ουκρανία κατέστησε σαφές ότι η οικονομική δύναμη χωρίς στρατιωτική ετοιμότητα αφήνει την Ευρώπη εξαρτημένη από άλλους για την προστασία της ίδιας της πολιτικής της τάξης.
Οι κυρώσεις κατά της Ρωσίας αποτελούν ίσως την πιο χαρακτηριστική απόδειξη της γεωπολιτικής εξέλιξης της ΕΕ.
Τον Απρίλιο του 2026, το Συμβούλιο ενέκρινε το 20ό πακέτο κυρώσεων, στοχεύοντας τα ρωσικά ενεργειακά έσοδα, τη στρατιωτικοβιομηχανική βάση, το εμπόριο, τις χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες και κανάλια που σχετίζονται με κρυπτονομίσματα.
Στο πλαίσιο αυτό επιβλήθηκαν επίσης μέτρα σε εταιρείες και πρόσωπα που συνδέονται με στρατιωτικά προϊόντα, μεταξύ άλλων και με drones.
Οι κυρώσεις δεν μπορούν από μόνες τους να τερματίσουν έναν πόλεμο ούτε μπορούν να υποκαταστήσουν τη στρατιωτική ισχύ. Δείχνουν όμως το είδος της καταναγκαστικής επιρροής που μπορεί να ασκήσει η ΕΕ όταν αξιοποιεί την οικονομική της βαρύτητα.
Η δύναμή της είναι συχνά έμμεση: μπορεί να μπλοκάρει συναλλαγές, να περιορίζει τη μεταφορά τεχνολογίας, να δυσκολεύει τη χρηματοδότηση και να αποκλείει την πρόσβαση σε κρίσιμες αγορές.
Σε μια εποχή όπου η ενέργεια, τα δεδομένα, οι χρηματοπιστωτικές ροές, οι υποδομές και οι κρίσιμες τεχνολογίες αποτελούν πεδία γεωπολιτικού ανταγωνισμού, τα εργαλεία αυτά αποκτούν πολύ μεγαλύτερη στρατηγική σημασία.
Global Gateway και το στοίχημα να γίνει η οικονομική ισχύς πραγματική επιρροή
Η προσπάθεια της ΕΕ να επεκτείνει τη γεωπολιτική της παρουσία και πέρα από την άμεση γειτονιά της αποτυπώνεται στο Global Gateway.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσιάζει την πρωτοβουλία ως στρατηγική για έξυπνες, καθαρές και ασφαλείς επενδύσεις σε ψηφιακές υποδομές, ενέργεια, μεταφορές, υγεία, εκπαίδευση και έρευνα.
Για την περίοδο 2021-2027, στόχος είναι να κινητοποιηθούν έως και 300 δισ. ευρώ.
Η σημασία του Global Gateway είναι γεωπολιτική, επειδή οι υποδομές δεν αποτελούν πλέον ένα ουδέτερο ζήτημα αναπτυξιακής πολιτικής.
Λιμάνια, υποθαλάσσια καλώδια, ενεργειακά δίκτυα, σιδηρόδρομοι, ψηφιακά πρότυπα και υποδομές υγείας δημιουργούν μακροχρόνιες εξαρτήσεις και μπορούν να καθορίσουν την πολιτική ευθυγράμμιση χωρών για δεκαετίες.
Με αυτή την έννοια, το Global Gateway αποτελεί και απάντηση της Ευρώπης σε ένα διεθνές περιβάλλον όπου η συνδεσιμότητα μεταφράζεται όλο και περισσότερο σε στρατηγική επιρροή. Η μεγάλη αδυναμία παραμένει η ταχύτητα υλοποίησης.
Η αξιοπιστία της Ευρώπης στο εξωτερικό δεν εξαρτάται μόνο από το αν προσφέρει υψηλότερα πρότυπα, μεγαλύτερη διαφάνεια ή περισσότερο βιώσιμα έργα.
Εξαρτάται επίσης από το εάν μπορεί να τα παραδώσει γρήγορα, με επαρκή χρηματοδότηση, ορατότητα στις τοπικές κοινωνίες και δυνατότητα ανταγωνισμού απέναντι σε χώρες που είναι διατεθειμένες να κινούνται ταχύτερα ή να αναλαμβάνουν μεγαλύτερο πολιτικό ρίσκο.
Η ΕΕ μπορεί να προσφέρει διαφάνεια, βιωσιμότητα και κανονιστική προβλεψιμότητα. Αυτό όμως δεν αρκεί αν οι εταίροι της αντιλαμβάνονται τα ευρωπαϊκά έργα ως αργά, γραφειοκρατικά και λιγότερο στρατηγικά από τις ανταγωνιστικές προτάσεις.
Η γεωπολιτική στροφή της ΕΕ αλλάζει σταδιακά και το ίδιο το νόημα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.
Για δεκαετίες, η Ευρώπη παρουσιαζόταν κυρίως ως ειρηνευτικό, οικονομικό και κανονιστικό εγχείρημα.
Όλες αυτές οι ταυτότητες παραμένουν, όμως το διεθνές περιβάλλον απαιτεί πλέον περισσότερα: προστασία εφοδιαστικών αλυσίδων, άμυνα κρίσιμων υποδομών, διαρκή υποστήριξη της Ουκρανίας, αποτροπή πιέσεων και ανταγωνισμό για στρατηγικές συνεργασίες στον Παγκόσμιο Νότο.
Παρά τις αλλαγές, η ΕΕ δύσκολα θα εξελιχθεί σύντομα σε παραδοσιακή μεγάλη δύναμη.
Δεν διαθέτει ενιαία εκτελεστική αρχή στην εξωτερική πολιτική, κοινό στρατό ή μία κοινή στρατηγική κουλτούρα.
Η πιθανότερη πορεία της είναι υβριδική: μια σύνθετη δύναμη που γίνεται πραγματικά αποτελεσματική όταν καταφέρνει να ευθυγραμμίζει ρύθμιση, οικονομική ισχύ, αμυντικές επενδύσεις, κυρώσεις, διπλωματία και θεσμική ανθεκτικότητα.
Το μεγαλύτερο ρίσκο είναι η διάσπαση.
Εάν τα κράτη-μέλη δεν καταφέρουν να διατηρήσουν κοινή γραμμή απέναντι στη Ρωσία, στις αμυντικές δαπάνες, στη βιομηχανική πολιτική και στη χρηματοδότηση διεθνών υποδομών, η ΕΕ θα παραμείνει μια δύναμη που είναι πολύ μεγάλη για να αγνοηθεί, αλλά υπερβολικά διαιρεμένη για να καθορίζει πλήρως τις εξελίξεις.
Εάν, αντίθετα, καταφέρει να συνδέσει τα επιμέρους εργαλεία της με σαφέστερες στρατηγικές προτεραιότητες, μπορεί να εξελιχθεί σε έναν από τους σημαντικότερους γεωπολιτικούς πόλους του 21ου αιώνα, όχι επειδή θα μετατραπεί σε κράτος, αλλά επειδή θα καταφέρει να μετατρέψει την ιδιαίτερη δομή της σε πραγματική στρατηγική ισχύ.
