Το αδιέξοδο του Παντουρκισμού: Γιατί η «αιώνια φιλία» δεν οδηγεί σε στρατιωτική συμμαχία
Μια βαθύτερη ματιά στις γεωπολιτικές ισορροπίες μεταξύ Άγκυρας και κεντρικής Ασίας μέσα από την ανάλυση του Turan Research Center
Η πρόσφατη υπογραφή «αιώνιας φιλίας» μεταξύ Καζακστάν και Τουρκίας, συνοδευόμενη από συμφωνίες για την παραγωγή τουρκικών drones στο Καζακστάν, έστειλε ηχηρά μηνύματα. Ωστόσο, η ίδια σύνοδος κορυφής ανέδειξε και τα όρια των τουρκικών επιδιώξεων: η άρνηση του Καζακστάν να προχωρήσει σε μια στρατιωτική συμμαχία που θα θύμιζε παντουρκικό συνασπισμό, επιβεβαιώνει ότι οι γεωπολιτικές φιλοδοξίες της Άγκυρας προσκρούουν σε μια πραγματικότητα «πολυδιαστατικής» εξωτερικής πολιτικής των κρατών της κεντρικής Ασίας.
σχετικά άρθρα
Για να κατανοήσουμε τη σημερινή εικόνα, πρέπει να επιστρέψουμε στον χρόνο. Η δημιουργία του Οργανισμού Τουρκικών Κρατών (ΟΤΚ) και η περίφημη «στρατηγική 2040» έχουν προσδώσει μια νέα θεσμική θωράκιση στις σχέσεις των τουρκογενών κρατών. Από τις κοινές ασκήσεις και την αμυντική βιομηχανία, μέχρι τις προσπάθειες για «ορθογραφική σύγκλιση» μέσω μιας κοινής αλφαβήτου, ο οργανισμός έχει αποκτήσει σάρκα και οστά. Παρόλα αυτά, η ρητορική περί ενός «τουρκικού πολιτισμικού χώρου» από τα Βαλκάνια ως την ανατολική Ασία παραμένει, για πολλούς αναλυτές, περισσότερο ένα εργαλείο επιρροής παρά ένα συνεκτικό γεωπολιτικό σχέδιο.
Οι ιστορικές ρίζες: Παντουρκισμός εναντίον Τουρανισμού
Είναι κρίσιμο να διαχωρίσουμε δύο έννοιες που συχνά συγχέονται: τον παντουρκισμό και τον τουρανισμό. Ο παντουρκισμός γεννήθηκε στα τέλη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ως απόκριση στην παρακμή, με στόχο τη συσπείρωση γύρω από το πρόσωπο του σουλτάνου. Αντίθετα, ο τουρανισμός —μια έννοια ευρύτερη και πιο αφηρημένη— εισήχθη από μελετητές όπως ο Castrén, περιλαμβάνοντας λαούς με φιννο-ουγγρικές ρίζες.
Ο Ziya Gökalp, ο βασικός θεωρητικός του τουρκικού εθνικισμού, περιόρισε το όραμα αποκλειστικά στους τουρκικούς λαούς, δημιουργώντας το πλαίσιο που χρησιμοποιεί σήμερα ο ΟΤΚ. Ιστορικά, ηγετικές μορφές όπως ο Ατατούρκ απέφευγαν τέτοια «ιδεολογικά τυχοδιωκτισμούς», δίνοντας προτεραιότητα στον κρατικό εθνικισμό εντός των συνόρων, φοβούμενοι –δικαιολογημένα– την αντίδραση της Σοβιετικής Ένωσης.
Η ιστορική διαδρομή του παντουρκισμού μέσα στον 20ό αιώνα παρουσιάζει ενδιαφέρουσες διακυμάνσεις. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η ιδεολογία αυτή ουσιαστικά περιθωριοποιήθηκε, καθώς η Τουρκία επέλεξε τον δυτικό προσανατολισμό. Στο εσωτερικό της χώρας, οι εθνικιστικοί κύκλοι, αν και αρχικά διώχθηκαν, αργότερα χρησιμοποιήθηκαν ως «αντίβαρο» στην κομμουνιστική απειλή κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου.
Η στρατηγική του Ερντογάν: Πανισλαμισμός με τουρκικό «άρωμα»
Η πολιτική εξέλιξη του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν είναι πιο δόκιμο να αναλυθεί υπό το πρίσμα του πανισλαμισμού παρά του παντουρκισμού. Μετά την αποτυχία του μοντέλου που επιχείρησε να επιβάλει στον αραβικό κόσμο κατά την «αραβική άνοιξη», η Άγκυρα στράφηκε προς την εθνικιστική βάση στο εσωτερικό της χώρας, μέσω της συμμαχίας με τον Ντεβλέτ Μπαχτσελί.
Ο παντουρκισμός για τον Ερντογάν δεν αντικατέστησε τον πανισλαμισμό. Λειτουργεί συμπληρωματικά. Είναι δύο «ευέλικτα εργαλεία» για την προβολή επιρροής σε περιοχές όπου οι υλικές δυνατότητες της Τουρκίας είναι περιορισμένες. Οι χώρες της κεντρικής Ασίας, έχοντας αποτινάξει τη σοβιετική κηδεμονία, δεν επιθυμούν να αντικαταστήσουν έναν «ρώσο μεγαλύτερο αδελφό» με έναν τούρκο.
Η προσέγγιση του Ερντογάν χαρακτηρίζεται από έναν έντονο ρεαλισμό. Γνωρίζει καλά την αραβική πολιτική σκηνή, αλλά η κατανόησή του για τα τουρκογενή κράτη της κεντρικής Ασίας είναι πιο περιορισμένη. Αυτό τον αναγκάζει να χρησιμοποιεί τον παντουρκικό λόγο ως μια «δεύτερη ταυτότητα», η οποία όμως δεν διαθέτει το απαραίτητο οικονομικό υπόβαθρο για να μετατραπεί σε πραγματική κυριαρχία.
Η γεωπολιτική σκακιέρα: Ρωσία, Κίνα και Δύση
Το πρόβλημα με τον παντουρκικό οραματισμό είναι ότι η περιοχή της κεντρικής Ασίας αποτελεί ήδη ένα πεδίο έντονου ανταγωνισμού ισχύος. Η Κίνα, μέσω της πρωτοβουλίας «Μία Ζώνη, ένας Δρόμος» (Belt and Road), κυριαρχεί οικονομικά, ενώ η Ρωσία, παρά την αποδυνάμωσή της λόγω του πολέμου στην Ουκρανία, παραμένει ο βασικός εγγυητής της ασφάλειας.
Η Τουρκία προσφέρει κάτι διαφορετικό: μια πολιτισμική και γλωσσική «ομπρέλα», συνοδευόμενη από πρακτικές λύσεις όπως τα drones Bayraktar. Αυτό όμως δεν αρκεί για να αλλάξει η στρατηγική των κρατών αυτών. Το Καζακστάν και το Ουζμπεκιστάν επιδιώκουν τη διατήρηση ισορροπιών ανάμεσα στους «μεγάλους παίκτες».
Η επιμονή στην πολυδιαστατική διπλωματία είναι πλέον η νέα «στρατηγική ταυτότητα» των μεσαίων δυνάμεων της περιοχής. Δεν θέλουν να δεσμευτούν σε ένα μπλοκ που θα μπορούσε να τους απομονώσει από τους υπόλοιπους γεωπολιτικούς τους εταίρους. Είναι μια στάση άμυνας και ταυτόχρονα ευκαιρίας.
Η δοκιμασία της πράξης: Τα όρια της συμμαχίας
Παρά τις εντυπωσιακές συμφωνίες, το Καζακστάν και το Ουζμπεκιστάν επιμένουν στην ουδετερότητα. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της συνόδου στο Σαμαρκάνδη, όπου τα κράτη της κεντρικής Ασίας, παρά την ιδιότητα του παρατηρητή που κατέχει η «ΤΔΒΚ» στον ΟΤΚ, επέλεξαν να ευθυγραμμιστούν με τα ψηφίσματα του ΟΗΕ, απορρίπτοντας έμμεσα την τουρκική θέση.
Τι πρέπει να παρακολουθούμε στο εξής; Πρώτον, αν το «Τουρκικό Επενδυτικό Ταμείο» θα αποκτήσει ουσιαστική οικονομική ισχύ. Δεύτερον, το βάθος της αμυντικής συνεργασίας, που αποτελεί και το πιο απτό στοιχείο της σχέσης. Τρίτον, τη ρωσική μεταβλητή: αν η Μόσχα ανακτήσει την επιρροή της στην περιοχή, ο χώρος για την Τουρκία αναπόφευκτα θα συρρικνωθεί.
Η περίπτωση του Καζακστάν είναι ίσως η πιο ενδιαφέρουσα. Ο πρόεδρος Τοκάγιεφ είναι εξαιρετικά προσεκτικός. Υπογράφει εμπορικές συμφωνίες και συμφωνίες για drones, αλλά απορρίπτει δημόσια κάθε συζήτηση για «στρατιωτική ένωση». Αυτή η «διπλή γλώσσα» είναι το κλειδί για να κατανοήσουμε την τρέχουσα κατάσταση: η συνεργασία είναι πραγματική, αλλά οι πολιτικοί περιορισμοί είναι απόλυτοι.
Συμπεράσματα: Μύθοι και πραγματικότητες
Όπως εύστοχα σημειώθηκε από αναλυτές, η ιδέα του «ενωμένου τουρκικού κόσμου» παραμένει, προς το παρόν, περισσότερο μια ιστορική αναφορά παρά μια μελλοντική πραγματικότητα. Η οικονομική πίεση που αντιμετωπίζει η ίδια η Τουρκία –με τον πληθωρισμό και την αστάθεια του νομίσματος– περιορίζει δραματικά τις δυνατότητές της να στηρίξει ένα τόσο φιλόδοξο σχέδιο.
Το μέλλον του ΟΤΚ δεν θα κριθεί από τις μεγαλόστομες δηλώσεις στις συνόδους κορυφής, αλλά από τα συγκεκριμένα θεσμικά βήματα. Αν ο οργανισμός καταφέρει να δημιουργήσει δεσμευτικούς μηχανισμούς, τότε θα μιλάμε για μια νέα κατάσταση. Αν όμως παραμείνει ένας χώρος «συμβολικής ρητορικής», τότε θα συνεχίσει να σκιάζεται από τις γεωπολιτικές ισορροπίες που επιβάλλουν οι μεγάλοι παίκτες της Ευρασίας.
Το τελικό συμπέρασμα είναι σαφές: η «αιώνια φιλία» δεν είναι καθόλου ισοδύναμη με τη στρατιωτική συμμαχία. Η ιστορία έχει διδάξει στους ηγέτες της κεντρικής Ασίας ότι η εθνική τους επιβίωση εξαρτάται από τον ρεαλισμό και την αποφυγή επικίνδυνων ιδεολογικών «περιπετειών». Ο παντουρκισμός, ως εργαλείο της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής, έχει βρει τα όριά του και η διαχείριση αυτών των ορίων θα είναι η μεγάλη πρόκληση για την Άγκυρα τα επόμενα χρόνια.
