Τα μυστικά πειράματα της CIA για τον έλεγχο του ανθρώπινου μυαλού: Από το MK-Ultra στα βασανιστήρια του Γκουαντάναμο

Πώς ψυχιατρικά πειράματα σε ασθενείς στον Καναδά συνδέθηκαν με τις ανακρίσεις κρατουμένων στη Βόρεια Ιρλανδία και τον «πόλεμο κατά της τρομοκρατίας» – Ο ρόλος των ψυχολόγων και οι αποκαλύψεις για τις μεθόδους της CIA

Τα μυστικά πειράματα της CIA για τον έλεγχο του ανθρώπινου μυαλού: Από το MK-Ultra στα βασανιστήρια του Γκουαντάναμο

Μια σειρά από μυστικά πειράματα πάνω στον ανθρώπινο εγκέφαλο, που ξεκίνησαν κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, συνδέθηκε τις επόμενες δεκαετίες με μεθόδους ανάκρισης και βασανιστηρίων που χρησιμοποιήθηκαν από κρατικές υπηρεσίες ασφαλείας. Στο επίκεντρο βρέθηκε το MK-Ultra της CIA, ένα πρόγραμμα που χρηματοδότησε πειράματα σε ανθρώπους, με στόχο τη μελέτη της συμπεριφοράς, της μνήμης και των ορίων της ψυχολογικής αντοχής.

σχετικά άρθρα

Από ένα ψυχιατρικό νοσοκομείο στο Μόντρεαλ του Καναδά μέχρι τη Βόρεια Ιρλανδία το 1971 και το Γκουαντάναμο μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, επανεμφανίζονται μέθοδοι όπως η στέρηση ύπνου, η αισθητηριακή απομόνωση, η συνεχής έκθεση σε ήχους και η πρόκληση έντονου ψυχολογικού φόβου.

Η ιστορία αυτών των πρακτικών περιλαμβάνει ανθρώπους που αναζήτησαν θεραπεία για ψυχικές διαταραχές και κατέληξαν να συμμετέχουν σε πειράματα χωρίς να έχουν συναινέσει, κρατουμένους που υπέστησαν μακροχρόνια κακοποίηση και οικογένειες που χρειάστηκαν δεκαετίες για να μάθουν τι είχε συμβεί.

Τα πειράματα του MK-Ultra και ο ψυχίατρος που ήθελε να «σβήσει» τη μνήμη

Στη δεκαετία του 1950, το Allan Memorial Institute στο Μόντρεαλ θεωρούνταν ένα από τα σημαντικότερα ψυχιατρικά νοσοκομεία του κόσμου. Διευθυντής του ήταν ο Δρ Γιούεν Κάμερον, ένας ιδιαίτερα αναγνωρισμένος ψυχίατρος, ο οποίος είχε διατελέσει πρόεδρος των αμερικανικών, καναδικών και παγκόσμιων ψυχιατρικών ενώσεων.

Ο Κάμερον είχε συμμετάσχει στις διαδικασίες της Νυρεμβέργης, εξετάζοντας τον Ρούντολφ Ες, πρώην αναπληρωτή του Αδόλφου Χίτλερ. Η επαφή του με τις μεθόδους ναζιστικής ιδεολογικής χειραγώγησης επηρέασε το ενδιαφέρον του για την ευαλωτότητα του ανθρώπινου μυαλού.

Στο Μόντρεαλ άρχισε να εφαρμόζει πειραματικές θεραπείες που συνδύαζαν ισχυρά φάρμακα, ηλεκτροσπασμοθεραπεία, παρατεταμένο ύπνο και αισθητηριακή απομόνωση.

Μία από τις πιο αμφιλεγόμενες τεχνικές του ήταν η λεγόμενη «ψυχική καθοδήγηση» (psychic driving). Οι ασθενείς υποχρεώνονταν να ακούν επαναλαμβανόμενα ηχογραφημένα μηνύματα επί πολλές ώρες, με στόχο την τροποποίηση της συμπεριφοράς τους.

CIA

Σε ορισμένες περιπτώσεις, τα μηνύματα περιείχαν προσωπικές κατηγορίες και αρνητικές δηλώσεις, οι οποίες επαναλαμβάνονταν μέχρι οι ασθενείς να εμφανίσουν έντονη ψυχική εξάντληση.

Ο Κάμερον πίστευε ότι μπορούσε να διαγράψει παγιωμένα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας και να δημιουργήσει νέες συμπεριφορές. Οι τεχνικές του, ωστόσο, είχαν καταστροφικές συνέπειες για αρκετούς ανθρώπους.

Ασθενείς που είχαν εισαχθεί για κατάθλιψη ή άγχος επέστρεφαν στις οικογένειές τους με σοβαρά προβλήματα μνήμης, επικοινωνίας και καθημερινής λειτουργικότητας.

Ένας άνδρας που νοσηλεύτηκε στο ίδρυμα επί τέσσερα χρόνια επέστρεψε στο σπίτι του σε κατάσταση βαθιάς εξάντλησης, με δυσκολία στην ομιλία και αδυναμία να διατηρήσει μια συνηθισμένη συζήτηση.

Άλλες οικογένειες περιέγραψαν ότι οι συγγενείς τους δεν ανέκτησαν ποτέ την προσωπικότητα και τις δυνατότητες που είχαν πριν από τη νοσηλεία.

Η χρηματοδότηση των πειραμάτων συνδεόταν με ένα ευρύτερο πρόγραμμα της CIA.

Το 1951, εκπρόσωποι της Βρετανίας, των ΗΠΑ και του Καναδά συναντήθηκαν μυστικά στο ξενοδοχείο Ritz-Carlton του Μόντρεαλ, εξετάζοντας την ανάπτυξη τεχνικών ψυχολογικής αντίστασης και ανάκρισης.

Ανάμεσα στους συμμετέχοντες βρίσκονταν ο Βρετανός αξιωματούχος Χένρι Τίζαρντ, ο Καναδός Όρμοντ Σόλαντ και ο επιστήμονας Ντόναλντ Χεμπ.

Συζητήθηκε το πρόγραμμα SERE, που αφορούσε την εκπαίδευση στρατιωτικών στην επιβίωση, την αποφυγή σύλληψης, την αντίσταση σε ανακρίσεις και τη διαφυγή.

Παράλληλα, όμως, εξετάζονταν και οι δυνατότητες χρησιμοποίησης παρόμοιων μεθόδων εναντίον αιχμαλώτων.

Ο Χεμπ πραγματοποίησε πειράματα αισθητηριακής αποστέρησης, στα οποία εθελοντές παρέμεναν ξαπλωμένοι χωρίς συνηθισμένα οπτικά, ακουστικά και απτικά ερεθίσματα. Ακόμη και έπειτα από λίγες ημέρες, ορισμένοι εμφάνιζαν παραισθήσεις, σύγχυση και δυσκολία στην εκτέλεση απλών δοκιμασιών.

Στις ΗΠΑ, η CIA ανέπτυξε περισσότερα από 160 μυστικά ερευνητικά προγράμματα σε 80 ιδρύματα, διαθέτοντας περίπου 25 εκατομμύρια δολάρια για πειραματισμούς σε ανθρώπους.

Το πρόγραμμα έλαβε την κωδική ονομασία MK-Ultra, με την έρευνα του Κάμερον να αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα επιμέρους έργα του.

Η ύπαρξη της χρηματοδότησης αποκαλύφθηκε δημόσια το 1977, προκαλώντας έντονες αντιδράσεις.

Ο Καναδός βουλευτής Ντέιβιντ Όρλικοου, του οποίου η σύζυγος Βαλ είχε υποβληθεί στις πειραματικές θεραπείες, ξεκίνησε δικαστικό αγώνα εναντίον της CIA. Η υπόθεση εξελίχθηκε σε πολυετή αντιδικία, με τις αμερικανικές υπηρεσίες να επικαλούνται ζητήματα εθνικής ασφάλειας.

Από τη Βόρεια Ιρλανδία στο Γκουαντάναμο

Οι τεχνικές ψυχολογικής πίεσης που αναπτύχθηκαν κατά τον Ψυχρό Πόλεμο απέκτησαν σταδιακά θέση στα εγχειρίδια ανάκρισης.

Το 1963, η CIA συνέταξε το εγχειρίδιο KUBARK, στο οποίο καταγράφονταν μέθοδοι ψυχολογικής ανάκρισης, με έμφαση στην απομόνωση, την αποδιοργάνωση και την εξάρτηση του κρατουμένου από τον ανακριτή.

Μερικά χρόνια αργότερα, παρόμοιες πρακτικές χρησιμοποιήθηκαν στη Βόρεια Ιρλανδία.

Στις 9 Αυγούστου 1971, οι βρετανικές αρχές συνέλαβαν 342 ανθρώπους ως υπόπτους για τρομοκρατική δραστηριότητα, στο πλαίσιο της πολιτικής κράτησης χωρίς δίκη.

Από αυτούς, 14 άνδρες υποβλήθηκαν σε ιδιαίτερα σκληρές μεθόδους ανάκρισης και έγιναν γνωστοί ως «Hooded Men», δηλαδή «οι άνδρες με τις κουκούλες».

Οι κρατούμενοι περιέγραψαν ότι αναγκάζονταν να παραμένουν επί ώρες σε επώδυνες στάσεις, με κουκούλες στα κεφάλια, χωρίς ύπνο και υπό συνεχή έκθεση σε εκκωφαντικούς ήχους.

Ορισμένοι κατήγγειλαν ξυλοδαρμούς, ενώ άλλοι ανέφεραν παραισθήσεις, ακραίο φόβο και την πεποίθηση ότι επρόκειτο να πεθάνουν.

Οι συνέπειες συνεχίστηκαν για δεκαετίες, με επιζώντες να περιγράφουν διαταραχές ύπνου, εφιάλτες και μετατραυματικό στρες.

Η Ιρλανδία προσέφυγε στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Το 1978, το δικαστήριο έκρινε ότι οι μέθοδοι συνιστούσαν απάνθρωπη και εξευτελιστική μεταχείριση, αλλά όχι βασανιστήρια.

Η απόφαση απέκτησε ιδιαίτερη σημασία, καθώς χρησιμοποιήθηκε αργότερα ως νομικό προηγούμενο στις συζητήσεις για τα όρια των επιτρεπόμενων ανακριτικών πρακτικών.

Παρά την εμφάνιση νέων εγγράφων από τα βρετανικά αρχεία, μεταγενέστερο αίτημα αναθεώρησης απορρίφθηκε με έξι ψήφους έναντι μίας.

Μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, οι Ηνωμένες Πολιτείες επανέφεραν στο προσκήνιο παρόμοιες τεχνικές.

Η κυβέρνηση του Τζορτζ Μπους έδωσε στη CIA εκτεταμένες εξουσίες σύλληψης και κράτησης υπόπτων για τρομοκρατία, ενώ δημιουργήθηκε ένα διεθνές δίκτυο μυστικών εγκαταστάσεων κράτησης.

Οι λεγόμενες «ενισχυμένες τεχνικές ανάκρισης» περιλάμβαναν στέρηση ύπνου, απομόνωση, αισθητηριακή υπερφόρτωση, εξαναγκαστικές στάσεις και άλλες μορφές σωματικής και ψυχολογικής πίεσης.

Δύο ψυχολόγοι που είχαν εργαστεί στο πρόγραμμα SERE ανέλαβαν την ανάπτυξη ανακριτικών μεθόδων για τη CIA. Η συνεργασία τους συνδέθηκε με σύμβαση ύψους 183 εκατομμυρίων δολαρίων.

Σημαντικό ρόλο είχε η θεωρία της «μαθημένης αβοηθησίας», η οποία βασιζόταν σε πειράματα του ψυχολόγου Μάρτιν Σέλιγκμαν σε σκύλους τη δεκαετία του 1960.

Η βασική ιδέα ήταν ότι η παρατεταμένη έκθεση σε ανεξέλεγκτο πόνο και φόβο μπορούσε να οδηγήσει έναν άνθρωπο σε κατάσταση πλήρους παθητικότητας.

Στο Γκουαντάναμο, κρατούμενοι περιέγραψαν εξαιρετικά σκληρές συνθήκες.

Ο Μοχάμεντου Ουλντ Σλάχι, ο οποίος κατηγορήθηκε για σχέσεις με την Αλ Κάιντα, υπέστη παρατεταμένη απομόνωση, στέρηση ύπνου, δυνατή μουσική, εξευτελισμούς και απειλές εναντίον μελών της οικογένειάς του.

Ο τότε υπουργός Άμυνας Ντόναλντ Ράμσφελντ είχε εγκρίνει ειδικό πρόγραμμα ανάκρισης διάρκειας 90 ημερών για την περίπτωσή του.

Ο Σλάχι παρέμεινε κρατούμενος για 14 χρόνια, προτού αφεθεί ελεύθερος χωρίς να του απαγγελθούν κατηγορίες. Οι ομολογίες του κρίθηκε ότι είχαν προκύψει έπειτα από βασανιστήρια.

Αντίστοιχα, ο Μοάζαμ Μπεγκ κρατήθηκε αρχικά στην αεροπορική βάση Μπαγκράμ του Αφγανιστάν και στη συνέχεια μεταφέρθηκε στο Γκουαντάναμο, όπου πέρασε 22 μήνες σε απομόνωση. Αφέθηκε ελεύθερος χωρίς κατηγορίες μετά από τρία χρόνια κράτησης.

Η συμμετοχή ψυχολόγων στις ανακρίσεις προκάλεσε σοβαρή κρίση και στην Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία (APA).

Έπειτα από πολυετείς αντιδράσεις, η οργάνωση προχώρησε σε αλλαγές των κανόνων της, με στόχο να εμποδίσει τη συμμετοχή ψυχολόγων σε καταχρηστικές ανακριτικές πρακτικές.

Το 2017, οι δύο ψυχολόγοι που συνδέθηκαν με τη δημιουργία του προγράμματος της CIA αντιμετώπισαν δικαστική διαδικασία, η οποία ολοκληρώθηκε με εξωδικαστικό συμβιβασμό. Το ποσό δεν δημοσιοποιήθηκε και δεν υπήρξε παραδοχή ευθύνης.

Η διαδρομή από τα πειράματα του Μόντρεαλ μέχρι το Γκουαντάναμο αναδεικνύει πώς επιστημονικές έρευνες που παρουσιάστηκαν αρχικά ως προσπάθειες κατανόησης του ανθρώπινου μυαλού αξιοποιήθηκαν στη συνέχεια για την άσκηση ακραίας ψυχολογικής πίεσης.

Παρά τις αποκαλύψεις, τις δικαστικές διαμάχες και τις αλλαγές στους επαγγελματικούς κανόνες, παραμένει ανοιχτό το ζήτημα της λογοδοσίας όσων σχεδίασαν, χρηματοδότησαν και εφάρμοσαν αυτές τις πρακτικές.

Για τους ανθρώπους που τις υπέστησαν, οι συνέπειες δεν περιορίστηκαν στον χρόνο της κράτησης ή της νοσηλείας τους. Η απώλεια μνήμης, το ψυχικό τραύμα και η διάλυση της οικογενειακής ζωής αποτέλεσαν σε πολλές περιπτώσεις μια πραγματικότητα που τους ακολούθησε για το υπόλοιπο της ζωής τους.