Οι «σκοτεινές ζώνες» των ωκεανών: Τα πλοία που εξαφανίζονται από τους χάρτες και η αθέατη μάχη για τα ψάρια του πλανήτη
Χιλιάδες αλιευτικά σκάφη κλείνουν τα συστήματα εντοπισμού τους, κινούνται στα όρια προστατευόμενων θαλάσσιων περιοχών και τροφοδοτούν μια παγκόσμια βιομηχανία όπου η παράνομη αλιεία, η εκμετάλλευση εργαζομένων και η καταστροφή των θαλασσών γίνονται συχνά αόρατες
Το μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη παραμένει κρυμμένο στο σκοτάδι. Οι ωκεανοί καλύπτουν τεράστιες εκτάσεις, όμως ακόμη και σήμερα μεγάλο μέρος της δραστηριότητας που εξελίσσεται στην ανοιχτή θάλασσα παραμένει δύσκολο να παρακολουθηθεί. Στους ψηφιακούς χάρτες, ο βυθός εμφανίζεται συχνά ως μοντελοποιημένη σκίαση και όχι ως πραγματική εικόνα, ενώ σε αμέτρητα σημεία των διεθνών υδάτων πλοία κινούνται μακριά από κάθε άμεσο έλεγχο.
σχετικά άρθρα
Στο επίκεντρο αυτής της αθέατης πραγματικότητας βρίσκεται το σύστημα AIS, δηλαδή το Automatic Identification System, το οποίο επιτρέπει στα πλοία να μεταδίδουν τη θέση τους και να γίνονται ορατά σε άλλα σκάφη και στους χάρτες θαλάσσιας κυκλοφορίας. Θεωρητικά, πρόκειται για ένα εργαλείο ασφάλειας, ένα είδος «ελέγχου εναέριας κυκλοφορίας» για τους ωκεανούς.
Όμως υπάρχει ένα σοβαρό πρόβλημα. Ο καπετάνιος ενός πλοίου μπορεί πρακτικά να κλείσει τον πομπό AIS. Από εκείνη τη στιγμή, το σκάφος εξαφανίζεται από τη δημόσια εικόνα. Η πρακτική αυτή είναι γνωστή ως «going dark», ενώ η δραστηριότητα που ακολουθεί αποκαλείται «dark activity».
Υπάρχουν περιπτώσεις όπου ένα πλοίο μπορεί να απενεργοποιήσει το AIS για λόγους ασφαλείας, όπως σε περιοχές με έντονη πειρατεία. Ωστόσο, όταν αυτό συμβαίνει κοντά σε προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές ή στα όρια αποκλειστικών οικονομικών ζωνών, δημιουργούνται σοβαρές υποψίες.
Τα κινεζικά αλιευτικά γύρω από τα Γκαλαπάγκος
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα εντοπίζεται γύρω από τα Νησιά Γκαλαπάγκος, στον Ειρηνικό Ωκεανό, ανοιχτά του Εκουαδόρ. Πρόκειται για μια περιοχή μεγάλης οικολογικής σημασίας, γνωστή για τη βιοποικιλότητά της και συνδεδεμένη ιστορικά με τον Κάρολο Δαρβίνο.
Τα νερά γύρω από τα Γκαλαπάγκος ανήκουν στην αποκλειστική οικονομική ζώνη του Εκουαδόρ και περιλαμβάνουν προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές. Λίγο έξω από αυτά τα όρια, όμως, καταγράφεται τεράστια αλιευτική δραστηριότητα.
Όταν εμφανίζονται μόνο τα σήματα AIS, τα περισσότερα πλοία φαίνεται να κινούνται νόμιμα, ακριβώς έξω από τα όρια της προστατευόμενης περιοχής. Όταν όμως εξετάζονται τα στοιχεία με βάση τη σημαία των πλοίων, προκύπτει ότι μεγάλο μέρος αυτής της δραστηριότητας προέρχεται από κινεζικά αλιευτικά σκάφη.
Η Κίνα διαθέτει σήμερα τον μεγαλύτερο βιομηχανικό αλιευτικό στόλο στον κόσμο. Σύμφωνα με ανάλυση που αναφέρεται στο κείμενο, διαθέτει περίπου 57.000 βιομηχανικά αλιευτικά σκάφη και ευθύνεται για περίπου το 44% της παγκόσμιας αλιευτικής δραστηριότητας.
Η εξέλιξη αυτή συνδέεται με την εξάντληση των ιχθυαποθεμάτων κοντά στις κινεζικές ακτές από τη δεκαετία του 1980. Καθώς η ζήτηση για ψάρια αυξανόταν, η κινεζική κυβέρνηση επιδότησε την ανάπτυξη ενός τεράστιου στόλου, ικανού να ταξιδεύει σε διεθνή ύδατα, ακόμη και στην άλλη άκρη του κόσμου.
Το σύστημα δεν βασίζεται μόνο στα αλιευτικά. Περιλαμβάνει και μεγάλα πλοία-ψυγεία, τα λεγόμενα motherships, στα οποία τα μικρότερα σκάφη παραδίδουν την ψαριά τους, ανεφοδιάζονται και επιστρέφουν ξανά στη θάλασσα. Έτσι, πολλά αλιευτικά μπορούν να μένουν στην ανοιχτή θάλασσα για εξαιρετικά μεγάλα διαστήματα χωρίς να επιστρέφουν ποτέ σε λιμάνι.
Αυτό όμως δημιουργεί μια σχεδόν αόρατη αλυσίδα. Αν ένα αλιευτικό κλείσει το AIS, περάσει σε προστατευόμενα νερά και στη συνέχεια παραδώσει το φορτίο του σε πλοίο-ψυγείο, η προέλευση της ψαριάς μπορεί να χαθεί μέσα σε ένα τεράστιο μείγμα προϊόντων από διαφορετικές πηγές.
Με αυτόν τον τρόπο, η ιστορία του προϊόντος «ξεπλένεται». Το φορτίο επιστρέφει στην Κίνα, αναμειγνύεται με άλλες ποσότητες, επεξεργάζεται και στη συνέχεια εξάγεται ξανά σε όλο τον κόσμο. Περίπου το 70% των θαλασσινών της Κίνας εξάγεται, φτάνοντας σε αγορές της Ασίας, της Ευρώπης και των Ηνωμένων Πολιτειών.
Έτσι, ένα καλαμάρι που αλιεύθηκε υπό αδιαφανείς συνθήκες μπορεί τελικά να καταλήξει σε ένα πιάτο καλαμαράκια, σε σούσι, σε ριζότο ή σε κονσέρβα.
Η τεχνολογία που φωτίζει όσα γίνονται στο σκοτάδι
Το κλείσιμο του AIS δεν σημαίνει πλέον ότι ένα πλοίο εξαφανίζεται εντελώς.
Νέα εργαλεία παρακολούθησης επιτρέπουν στους ερευνητές να εντοπίζουν σκάφη ακόμη και όταν δεν μεταδίδουν σήμα. Εκτός από τα δεδομένα AIS, χρησιμοποιούνται δορυφορικές εικόνες, ραντάρ, οπτικές λήψεις υψηλής ανάλυσης, νυχτερινές ανιχνεύσεις φωτός και ραδιοσυχνότητες.
Για παράδειγμα, τα σκάφη που ψαρεύουν καλαμάρια χρησιμοποιούν πολύ ισχυρά φώτα τη νύχτα, τα οποία μπορούν να εντοπιστούν από δορυφόρους. Παράλληλα, το ραντάρ μπορεί να ανιχνεύσει μεγάλα μεταλλικά αντικείμενα στη θάλασσα, ακόμη κι αν δεν εκπέμπουν AIS.
Όταν αυτά τα διαφορετικά επίπεδα δεδομένων συνδυάζονται, προκύπτει μια πολύ διαφορετική εικόνα. Περιοχές που στους απλούς χάρτες φαίνονται «καθαρές» εμφανίζουν ξαφνικά δραστηριότητα. Στην περίπτωση των Γκαλαπάγκος, δορυφορικά δεδομένα δείχνουν σκάφη μέσα σε περιοχές όπου από τα στοιχεία AIS δεν φαινόταν σχεδόν τίποτα.
Το πρόβλημα, ωστόσο, παραμένει τεράστιο. Κανένα μεμονωμένο σύστημα δεν δίνει πλήρη εικόνα. Οι δορυφορικές φωτογραφίες παρέχουν μόνο στιγμιότυπα. Τα ραντάρ δεν καλύπτουν όλο τον ωκεανό. Οι νυχτερινές ανιχνεύσεις λειτουργούν καλύτερα για συγκεκριμένα είδη αλιευτικών. Για αυτό η νέα προσπάθεια βασίζεται στον συνδυασμό δεδομένων και στη χρήση μηχανικής μάθησης, ώστε να εντοπίζονται μοτίβα σε σχεδόν πραγματικό χρόνο.
Τα στοιχεία που προκύπτουν είναι αποκαλυπτικά. Η Global Fishing Watch εκτιμά ότι το 72% έως 76% της παγκόσμιας αλιευτικής δραστηριότητας δεν παρακολουθείται.
Αυτό σημαίνει ότι η «σκοτεινή» δραστηριότητα δεν αποτελεί περιθωριακό φαινόμενο. Αντιθέτως, φαίνεται να είναι ο κανόνας σε μεγάλο μέρος της αλιείας στην ανοιχτή θάλασσα.
Οι συνέπειες δεν είναι μόνο περιβαλλοντικές. Στα πλοία αυτά έχουν καταγραφεί συνθήκες εργασίας που περιλαμβάνουν βία, κατακράτηση διαβατηρίων, ψεύτικες υποσχέσεις εργασίας, χρέη, πολύμηνη ή πολυετή παραμονή στη θάλασσα, τραυματισμούς, ασθένειες, εξάντληση και σοβαρή ψυχολογική πίεση.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, ναυτικοί έχουν μείνει σε πλοία για χρόνια χωρίς να πατήσουν στη στεριά. Τα πλοία-ψυγεία επιτρέπουν στη βιομηχανία να συνεχίζει αδιάκοπα, αλλά ταυτόχρονα αφαιρούν από τα πληρώματα τη δυνατότητα να επιστρέψουν σε λιμάνι.
Η αλιεία στην ανοιχτή θάλασσα δεν είναι απλώς μια οικονομική δραστηριότητα. Είναι ένας κόσμος όπου συνυπάρχουν εξάντληση φυσικών πόρων, εργασιακή εκμετάλλευση, παράνομη ή αδιαφανής αλιεία και μια τεράστια παγκόσμια αγορά που συχνά δεν γνωρίζει την πραγματική προέλευση των προϊόντων της.
Το πιο ανησυχητικό είναι ότι όλα αυτά δεν συμβαίνουν σε κάποια απομονωμένη «μαύρη αγορά». Συμβαίνουν μέσα στην κανονική αλυσίδα εφοδιασμού των θαλασσινών, στα προϊόντα που καταλήγουν σε εστιατόρια, σούπερ μάρκετ και πιάτα καταναλωτών σε όλο τον κόσμο.
Οι «σκοτεινές ζώνες» των ωκεανών δεν είναι πλέον εντελώς αόρατες. Η τεχνολογία αρχίζει να φωτίζει όσα συνέβαιναν για χρόνια μακριά από κάθε βλέμμα. Το ερώτημα είναι αν αυτή η νέα ορατότητα θα μπορέσει να μετατραπεί σε πραγματικό έλεγχο, πριν οι θάλασσες πληρώσουν ακόμη μεγαλύτερο τίμημα.
