Ο εφιάλτης της δημογραφικής κατάρρευσης – Πώς η υπογεννητικότητα μπορεί να πυροδοτήσει μια νέα οικονομική επανάσταση
Η κυρίαρχη αφήγηση προειδοποιεί για επερχόμενο οικονομικό όλεθρο λόγω της γήρανσης του πληθυσμού. Ωστόσο, νέα επιστημονικά δεδομένα ανατρέπουν τα στερεότυπα, αποκαλύπτοντας πως η έλλειψη εργατικών χεριών ενδέχεται να λειτουργήσει ως ο απόλυτος καταλύτης για την τεχνολογική πρόοδο.
Το μεγαλύτερο ζήτημα που θα απασχολήσει την παγκόσμια κοινότητα τα επόμενα είκοσι χρόνια δεν είναι η γεωπολιτική αστάθεια ή η ενεργειακή μετάβαση, αλλά η δημογραφική κατάρρευση. Οι προβολές δείχνουν ότι βρισκόμαστε στο κατώφλι μιας εποχής όπου έθνη-γίγαντες ξεμένουν κυριολεκτικά από ανθρώπους. Μέσα στην επόμενη δεκαετία, η συρρίκνωση του πληθυσμού στις ανεπτυγμένες χώρες αναμένεται να είναι τόσο ραγδαία, που παρομοιάζεται με έναν «δημογραφικό σεισμό» ικανό να ισοπεδώσει τις οικονομίες όπως τις γνωρίζουμε.
σχετικά άρθρα
Η κυρίαρχη αφήγηση είναι γνωστή και απολύτως απαισιόδοξη: λιγότεροι εργαζόμενοι, λιγότερες νέες ιδέες, υψηλότερη φορολογία για τη χρηματοδότηση ενός διαρκώς αυξανόμενου αριθμού συνταξιούχων και, μοιραία, βραδύτερη οικονομική ανάπτυξη. Έχουμε ακούσει αυτά τα επιχειρήματα περί επερχόμενης καταστροφής αμέτρητες φορές. Τι θα συνέβαινε, όμως, αν η ιστορική εμπειρία αποδείκνυε ακριβώς το αντίθετο; Τι θα γινόταν αν η κατάρρευση των δεικτών γεννητικότητας αποδεικνυόταν, παραδόξως, ευεργετική για την οικονομία, επειδή ακριβώς εξαναγκάζει τις επιχειρήσεις να καινοτομήσουν ταχύτερα;
Αυτή ακριβώς είναι η κεντρική υπόθεση μιας νέας και εξαιρετικά πολυσυζητημένης ακαδημαϊκής μελέτης, με επικεφαλής τον νομπελίστα οικονομολόγο Ντάρον Ατζέμογλου.
Το φάντασμα της δημογραφικής κρίσης
Πριν εξετάσουμε τα ανατρεπτικά ευρήματα αυτής της έρευνας, αξίζει να υπενθυμίσουμε γιατί η γήρανση του πληθυσμού θεωρείται διαχρονικά ο απόλυτος εφιάλτης των αγορών. Η προσέγγιση αυτή εδράζεται σε δύο βασικούς πυλώνες. Ο πρώτος είναι απλός και αμείλικτος: ένας δραματικά μικρότερος αριθμός εργαζομένων καλείται να στηρίξει έναν τεράστιο όγκο συνταξιούχων. Το ΑΕΠ μιας χώρας δεν είναι τίποτα άλλο από το μέτρο όλων των παραγόμενων αγαθών και υπηρεσιών. Εάν μειωθεί ραγδαία ο αριθμός των ανθρώπων που παράγουν, ενώ αυξάνεται ο αριθμός όσων καταναλώνουν χωρίς να παράγουν, η οικονομική ανάπτυξη νομοτελειακά θα επιβραδυνθεί.
Ο δεύτερος πυλώνας αφορά την παραγωγικότητα. Η ανάπτυξη δεν εξαρτάται μόνο από τις ώρες εργασίας, αλλά και από την αποδοτικότητά τους. Το αφήγημα της καταστροφής προβλέπει ότι λιγότερες γεννήσεις σημαίνουν αυτομάτως λιγότερη καινοτομία. Οι νέοι εργαζόμενοι θεωρούνται μοναδικά καινοτόμοι. Λιγότερα παιδιά σήμερα συνεπάγονται λιγότερους επιχειρηματίες και εφευρέτες αύριο. Παράλληλα, το γηρασμένο εργατικό δυναμικό δημιουργεί σοβαρά δομικά εμπόδια. Όταν τα μεγαλύτερα σε ηλικία στελέχη διατηρούν καίριες θέσεις για περισσότερα χρόνια, εμποδίζουν τα νεότερα ταλέντα από το να αναλάβουν πρωτοβουλίες και να εξελιχθούν.
Επιπλέον, σε έναν πληθυσμό που συρρικνώνεται, το επιχειρηματικό κίνητρο μειώνεται. Ένας φιλόδοξος επιχειρηματίας στον χώρο της τεχνολογίας, για παράδειγμα, χρειάζεται να επενδύσει τεράστια ποσά στην αρχή. Αν ο πληθυσμός και, κατ’ επέκταση, η δυνάμει πελατειακή βάση μειώνεται διαρκώς, το ρίσκο της ανάπτυξης νέων προϊόντων παύει να είναι ελκυστικό.
Η ανατροπή των δεδομένων και το παράδοξο της ανάπτυξης
Παρά την απόλυτη λογική που διέπει το παραπάνω αφήγημα, η θεωρία πρέπει πάντα να ελέγχεται από τα πραγματικά δεδομένα. Και σύμφωνα με τον Ατζέμογλου και τους συνεργάτες του, η ιστορική πραγματικότητα δεν επιβεβαιώνει την καταστροφολογία. Ναι, η γήρανση θα μειώσει τον αριθμό των εργαζομένων, αλλά αντί να κάνει τις οικονομίες λιγότερο καινοτόμες, η συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού φαίνεται πως πυροδοτεί εκρηκτική τεχνολογική πρόοδο. Και το πιο κρίσιμο: αυτή η θετική επίδραση της καινοτομίας ιστορικά αποδείχθηκε ισχυρότερη από τις αρνητικές συνέπειες της έλλειψης εργατικών χεριών.
Αυτό το φαινόμενο έχει κάνει την εμφάνισή του στο παρελθόν σε ανύποπτο χρόνο. Για να κατανοήσουμε τον μηχανισμό, αρκεί να ταξιδέψουμε πίσω στο 1809, όταν η Βρετανία βρισκόταν σε πόλεμο με τη Γαλλία. Το Βασιλικό Ναυτικό ξέμεινε σύντομα από ναύτες. Για να καλύψουν τις ανάγκες, προχώρησαν σε μαζικές στρατολογήσεις αγροτών και εργατών από τις παράκτιες περιοχές. Οι περιοχές αυτές έχασαν ξαφνικά τους πιο παραγωγικούς άνδρες τους. Το αποτέλεσμα; Δημιουργήθηκε άμεσα τεράστια έλλειψη εργατικών χεριών.
Μαθήματα από το παρελθόν και τη βιομηχανική επανάσταση
Αυτοί που έμειναν πίσω βρέθηκαν σε θέση ισχύος και, φυσιολογικά, απαίτησαν πολύ υψηλότερους μισθούς. Οικονομικές μελέτες της περιόδου επιβεβαιώνουν ότι όσο μεγαλύτερη ήταν η στρατολόγηση σε μια περιοχή, τόσο περισσότερο εκτοξεύονταν τα ημερομίσθια. Αυτή η εξέλιξη αποδείχθηκε ο καθοριστικός παράγοντας για την εκμηχάνιση της βρετανικής γεωργίας, δίνοντας την τελική ώθηση στη Βιομηχανική Επανάσταση.
Ενώ οι πρώτες αλωνιστικές μηχανές είχαν ήδη εφευρεθεί δεκαετίες πριν, θεωρούνταν ακριβές και η χρήση τους δεν συνέφερε. Στη νότια Αγγλία ήταν πάντα φθηνότερο να προσλάβεις έναν εργάτη. Όταν όμως το εργατικό κόστος εκτινάχθηκε λόγω του πολέμου, οι μηχανές έγιναν ξαφνικά φθηνότερες σε σύγκριση με την ανθρώπινη εργασία. Έτσι, ο μηχανολογικός εξοπλισμός έκανε την εμφάνισή του ακριβώς σε εκείνες τις περιοχές που είχαν πληγεί περισσότερο από τη λειψανδρία. Παραδόξως, η απώλεια νέων εργαζομένων δεν ήταν καταστροφή, αλλά ένα τεράστιο κίνητρο για ριζική καινοτομία.
Αυτό είναι το σημείο που συχνά παραβλέπει το συντηρητικό αφήγημα. Λιγότεροι εργαζόμενοι σημαίνουν υψηλότερους μισθούς, γεγονός που μπορεί να προκαλέσει βραχυπρόθεσμα πληθωριστικές πιέσεις. Ωστόσο, μακροπρόθεσμα, τα υψηλότερα μισθολογικά κόστη αναγκάζουν τις εταιρείες να επενδύσουν στην τεχνολογία, καθιστώντας τους εναπομείναντες εργαζόμενους εντυπωσιακά πιο παραγωγικούς.
Η άνοδος της καινοτομίας μέσα από τη λειψανδρία
Θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί ότι ένα μεμονωμένο παράδειγμα του 19ου αιώνα δεν επαρκεί για να βγάλουμε ασφαλή συμπεράσματα για το σήμερα. Για τον λόγο αυτό, η μελέτη ανέλυσε δεδομένα γεννήσεων και ΑΕΠ διάρκειας 70 ετών σε περισσότερες από εκατό χώρες. Τα ευρήματα είναι ξεκάθαρα: τα κράτη με τους χαμηλότερους δείκτες γονιμότητας το 1950 κατέγραψαν ταχύτερους ρυθμούς ανάπτυξης τις επόμενες επτά δεκαετίες σε σχέση με εκείνα που διατηρούσαν υψηλά ποσοστά γεννήσεων.
Αναλύοντας εκατομμύρια αρχεία διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας, διαπιστώθηκε ένα εντυπωσιακό μοτίβο: όσο υψηλότερο ήταν το ποσοστό γεννήσεων μιας χώρας το 1950, τόσο λιγότερες πατέντες καταχωρούσε στη συνέχεια. Οι χώρες με χαμηλή γεννητικότητα, αντίθετα, μετατράπηκαν σε υπερδυνάμεις της καινοτομίας. Οι εφευρέσεις τους δεν έμειναν στα συρτάρια. Οι χώρες αυτές κατέληξαν να εξάγουν ραγδαία περισσότερα προϊόντα υψηλής τεχνολογίας, αφήνοντας πίσω εκείνες που βασίζονταν στο φθηνό και άφθονο εργατικό δυναμικό.
Αυτή η δυναμική εξηγεί εν μέρει και τα οικονομικά θαύματα της Κίνας ή της Νότιας Κορέας. Ξεκίνησαν εξάγοντας φθηνά αγαθά και αναρριχήθηκαν ταχύτατα σε προηγμένες βιομηχανίες, όπως η ρομποτική και η κατασκευή μικροτσίπ, ακριβώς τη στιγμή που τα ποσοστά γεννήσεών τους κατέρρεαν. Η επείγουσα ανάγκη να αναπληρωθεί το κενό μιας γενιάς που συρρικνωνόταν υπήρξε ίσως ο πιο υποτιμημένος κινητήριος μοχλός αυτής της μετάβασης.
Ο κίνδυνος της απόλυτης συρρίκνωσης της δεξαμενής ταλέντων
Σημαίνουν όλα αυτά ότι η μείωση των γεννήσεων είναι μια καθαρά θετική εξέλιξη που απλώς θα μας κάνει όλους πλουσιότερους; Δυστυχώς, η πραγματικότητα είναι πιο περίπλοκη και το παρόν ενδέχεται να διαφέρει ριζικά από το παρελθόν. Υπάρχουν κρίσιμες αδυναμίες σε αυτή την αισιόδοξη αφήγηση που αφορούν τα σύγχρονα δεδομένα.
Πρώτον, τα ποσοστά γονιμότητας της δεκαετίας του 1950 δεν συγκρίνονται με τα σημερινά υπερ-χαμηλά επίπεδα. Το 1950, η χώρα με τον χαμηλότερο δείκτη γονιμότητας (Αυστρία) βρισκόταν στο 2,0 – πολύ κοντά δηλαδή στο επίπεδο αναπλήρωσης που διατηρεί τον πληθυσμό σταθερό. Σήμερα, η Νότια Κορέα βρίσκεται στο ιλιγγιώδες 0,8. Εάν αυτό διατηρηθεί για μια γενιά, η επόμενη θα είναι κατά 38% μικρότερη.
Αυτό δεν είναι ένα σενάριο επιστημονικής φαντασίας, αλλά η σημερινή πραγματικότητα. Η Νότια Κορέα έφερνε στον κόσμο 650.000 βρέφη ετησίως στις αρχές της δεκαετίας του ’90. Πέρυσι, ο αριθμός έπεσε στα 230.000. Τα παιδιά του ’90 είναι οι μηχανικοί που σχεδιάζουν σήμερα επεξεργαστές στη Samsung. Οι σχολικές αίθουσες που ακολουθούν από πίσω είναι πλέον άδειες κατά τα δύο τρίτα. Όσο και αν πιέσει η αγορά για καινοτομία, μια τόσο μαζική κατάρρευση της δεξαμενής ταλέντων είναι μαθηματικά αδύνατον να μην οδηγήσει σε λιγότερες ανακαλύψεις συνολικά. Μια τέτοια ταχύτητα συρρίκνωσης είναι πρωτοφανής στην ανθρώπινη ιστορία.
Η πραγματική ωρολογιακή βόμβα της αναλογίας εξάρτησης
Το δεύτερο και ίσως πιο τρομακτικό πρόβλημα αφορά τη λεγόμενη αναλογία εξάρτησης – δηλαδή τον λόγο όσων δεν εργάζονται (παιδιά και ηλικιωμένοι) προς αυτούς που βρίσκονται στην παραγωγή. Η ραγδαία μείωση των γεννήσεων από το 1950 έως το 2010 σήμαινε αρχικά ότι οι εργαζόμενοι είχαν λιγότερα παιδιά να συντηρήσουν. Οι ερευνητές ονομάζουν αυτή την περίοδο «θετικό δημογραφικό μέρισμα». Χωρίς το οικονομικό βάρος πολλών παιδιών, οι εργαζόμενοι είχαν την ευχέρεια να αναλάβουν μεγαλύτερα επιχειρηματικά ρίσκα. Δεν είναι καθόλου τυχαίο που αυτή η περίοδος συνέπεσε με μια έκρηξη παραγωγικότητας.
Σήμερα, όμως, η τάση αντιστρέφεται βίαια. Εισερχόμαστε σε μια περίοδο «αντίστροφου δημογραφικού μερίσματος». Ο αριθμός των παιδιών μειώνεται, αλλά ο αριθμός των ηλικιωμένων που χρειάζονται ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και συντάξεις αυξάνεται εκθετικά. Το να έχεις έναν μικρότερο αριθμό εργαζομένων που πρέπει να χρηματοδοτήσουν μέσω φορολογίας έναν πρωτοφανή όγκο αδρανούς πληθυσμού, συνιστά ένα δομικό μακροοικονομικό βάρος που δεν υπήρχε τις περασμένες δεκαετίες.
Το μεγάλο στοίχημα για την παγκόσμια οικονομία
Ήταν λοιπόν λάθος οι προειδοποιήσεις των οικονομολόγων για τον δημογραφικό εφιάλτη; Μόνο εν μέρει. Το γεγονός ότι ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι αποχωρούν από την παραγωγή, ενώ οι εναπομείναντες καλούνται να επωμιστούν το βάρος, παραμένει ένας τεράστιος συστημικός κίνδυνος για την παγκόσμια ανάπτυξη.
Ωστόσο, η ιστορική ανάλυση μας προσφέρει μια εξαιρετικά σημαντική διέξοδο: οι γηράσκουσες οικονομίες δεν είναι καταδικασμένες να γίνουν απαραίτητα λιγότερο καινοτόμες. Αντιθέτως, οι ακραίες ελλείψεις στο εργατικό δυναμικό και η αναπόφευκτη αύξηση του κόστους εργασίας, αποτελούν το ισχυρότερο κίνητρο για επιχειρηματική ανασυγκρότηση και μαζική υιοθέτηση νέων τεχνολογιών, όπως η τεχνητή νοημοσύνη και η ρομποτική.
Σε τελική ανάλυση, το ερώτημα που θα κρίνει το μέλλον του δυτικού –και όχι μόνο– κόσμου είναι ποια δύναμη θα επικρατήσει: Το βαρίδι μιας συντριπτικής αναλογίας συνταξιούχων προς εργαζομένους, ή το εκρηκτικό τεχνολογικό άλμα που θα προκληθεί από την ανάγκη των επιχειρήσεων να επιβιώσουν σε συνθήκες ακραίας λειψανδρίας; Η απάντηση δεν υπάρχει στα ιστορικά βιβλία, ακριβώς επειδή η ανθρωπότητα δεν έχει βρεθεί ποτέ ξανά αντιμέτωπη με μια τέτοια συντονισμένη πληθυσμιακή υποχώρηση. Το μόνο βέβαιο είναι πως η οικονομία της επόμενης μέρας θα ανήκει σε εκείνους που θα κατανοήσουν εγκαίρως πως η έλλειψη ανθρώπων επιβάλλει, με τον πιο απόλυτο τρόπο, τον εκσυγχρονισμό της ίδιας της εργασίας.
