Δεν είναι πια μόνο οι «Κασσάνδρες» της οικονομίας που προειδοποιούν. Όταν πρώην ισχυροί άνδρες της Wall Street δηλώνουν δημόσια ότι «μυρίζονται» μια νέα κρίση στον ορίζοντα, η αγορά οφείλει να σταματήσει ό,τι κάνει και να ακούσει. Η ρίζα του κακού αυτή τη φορά δεν βρίσκεται στα στεγαστικά δάνεια, αλλά στην έκρηξη της ιδιωτικής πίστης (private credit). Πρόκειται για έναν κλάδο που γιγαντώθηκε μετά το 2008, όταν οι τράπεζες τέθηκαν υπό αυστηρότερο έλεγχο, αφήνοντας ελεύθερο το πεδίο σε μη ρυθμιζόμενες εταιρείες να δανείζουν με αμφίβολα κριτήρια.
σχετικά άρθρα
Σήμερα, μιλάμε για μια βιομηχανία 3 τρισεκατομμυρίων δολαρίων που λειτουργεί στο σκοτάδι. Στην Ελλάδα, αν και το τραπεζικό μας σύστημα έχει θωρακιστεί μετά τα οδυνηρά χρόνια των μνημονίων, η έκθεση της ευρωζώνης σε τέτοιου είδους “σκιώδη” χρηματοπιστωτικά εργαλεία δημιουργεί έναν άμεσο κίνδυνο μετάδοσης (contagion). Όταν οι μεγάλες αμερικανικές εταιρείες αρχίσουν να καταρρέουν υπό το βάρος των κακών δανείων, το ωστικό κύμα θα φτάσει αναπόφευκτα και στις δικές μας ακτές.
Από τη διάσωση των τραπεζών στο “Ponzi Scheme” του Obama
Σύμφωνα με τον διακεκριμένο οικονομολόγο Μάικλ Χάντσον, το πρόβλημα ξεκίνησε το 2009. Η λύση που δόθηκε τότε στην κρίση των subprime δανείων δεν ήταν η εξυγίανση, αλλά η μετατροπή της οικονομίας σε ένα απέραντο σχήμα Ponzi. Με την πολιτική των μηδενικών επιτοκίων (ZIRP), η Federal Reserve παρείχε δωρεάν χρήμα στις τράπεζες, όχι για να χρηματοδοτήσουν την παραγωγή, αλλά για να στηρίξουν τις τιμές των ακινήτων και των μετοχών.
Αυτή η πρακτική δημιούργησε μια πλασματική ευημερία. Οι τράπεζες, αντί να επενδύουν σε εργοστάσια ή νέες τεχνολογίες, δάνειζαν μεσάζοντες οι οποίοι εξαγόραζαν υγιείς εταιρείες για να τις «λεηλατήσουν». Το παράδειγμα της Thames Water στην Αγγλία ή των νοσοκομείων στις ΗΠΑ είναι χαρακτηριστικό: οι επενδυτές πουλούσαν τα ακίνητα της εταιρείας, φόρτωναν την επιχείρηση με χρέος για να πληρώσουν μερίσματα στους εαυτούς τους και τελικά την άφηναν να χρεοκοπήσει, έχοντας απομυζήσει κάθε ικμάδα της.
“Enshitification”: Η υποβάθμιση της ζωής μας ως οικονομικό μοντέλο
Ένας νέος όρος έχει εισβάλει στο οικονομικό λεξιλόγιο: η «ενσκατοποίηση» (enshitification). Περιγράφει τη διαδικασία όπου οι εταιρείες, υπό την πίεση των ιδιωτικών κεφαλαίων, μειώνουν δραματικά την ποιότητα των υπηρεσιών τους, αυξάνουν τις τιμές και εξαντλούν το εργατικό τους δυναμικό μόνο και μόνο για να εξυπηρετήσουν τα χρέη τους προς τους δανειστές.
Στην ελληνική πραγματικότητα, βλέπουμε ψήγματα αυτής της τακτικής στον τομέα των υπηρεσιών και του τουρισμού, όπου η ανάγκη για άμεσα κέρδη συχνά υπονομεύει το ίδιο το προϊόν. Ο Χάντσον προειδοποιεί ότι αυτό το σύστημα είναι παρασιτικό. Το 94% της εταιρικής ροής χρήματος στις ΗΠΑ πηγαίνει πλέον σε επαναγορές μετοχών και μερίσματα, αντί για επενδύσεις. Η οικονομία δεν παράγει πια πλούτο· απλώς αναδιανέμει τον υπάρχοντα προς το κορυφαίο 10% του πληθυσμού.
Η παγίδα των 401k και η “δημοκρατικοποίηση” της ζημιάς
Το πιο κυνικό κομμάτι αυτής της ιστορίας εξελίσσεται τώρα. Καθώς οι “μεγάλοι” της Wall Street αντιλαμβάνονται ότι η φούσκα ετοιμάζεται να σκάσει, αναζητούν ρευστότητα εξόδου (exit liquidity). Και ποιος είναι ο ευκολότερος στόχος; Ο μέσος αποταμιευτής. Με πρόσχημα τη «δημοκρατικοποίηση των επενδύσεων», νομοθετικές πρωτοβουλίες προσπαθούν να διοχετεύσουν τα κεφάλαια των συνταξιοδοτικών προγραμμάτων (τύπου 401k) σε τοξικά ιδιωτικά κεφάλαια.
Είναι μια επανάληψη του 2008, αλλά με θύματα τις συντάξεις των απλών ανθρώπων. Στην Ελλάδα, όπου το ασφαλιστικό μας σύστημα παραμένει σε μεγάλο βαθμό δημόσιο και διανεμητικό, μπορεί να νιώθουμε ασφαλείς, όμως η πίεση για «κεφαλαιοποιητικά» μοντέλα επενδύσεων κρύβει ακριβώς αυτούς τους κινδύνους. Όπως σημειώνει ο Χάντσον, πρόκειται για ένα “παιχνίδι εμπιστοσύνης” (con game) όπου το καζίνο κερδίζει πάντα και ο παίκτης χάνει τα πάντα στο μεσοπρόθεσμο διάστημα.
Η “φούσκα” της Τεχνητής Νοημοσύνης και η ενεργειακή ασφυξία
Μέσα σε αυτό το εκρηκτικό κοκτέιλ, προστίθεται ο παράγοντας της Τεχνητής Νοημοσύνης (AI). Παρά τους διθυράμβους, η ανάπτυξη του AI θυμίζει έντονα τη φούσκα των dot-com. Το 92% της αύξησης του ΑΕΠ των ΗΠΑ το 2025 προήλθε από επενδύσεις σε λογισμικό και εξοπλισμό πληροφορικής, όμως οι περισσότερες εταιρείες AI δεν έχουν ακόμη κερδοφόρα μοντέλα.
Επιπλέον, το AI είναι ενεργοβόρο. Σε μια περίοδο που οι τιμές της ενέργειας εκτοξεύονται λόγω των γεωπολιτικών εντάσεων —με τον πόλεμο στο Ιράν να αποτελεί το “μαύρο κύκνο” της εποχής— η δυνατότητα υποστήριξης αυτών των συστημάτων τίθεται υπό αμφισβήτηση. Χωρίς φθηνή ενέργεια και χωρίς κέρδη, η Nvidia και οι υπόλοιποι κολοσσοί θα δουν τις αποτιμήσεις τους να γκρεμίζονται, συμπαρασύροντας το μοναδικό κομμάτι της οικονομίας που εμφανίζει ακόμα σημάδια ανάπτυξης.
Η οικονομία σε σχήμα “K” και η ελληνική προοπτική
Η πραγματικότητα που περιγράφει ο Χάντσον είναι μια οικονομία σχήματος Κ: οι πλούσιοι γίνονται πλουσιότεροι μέσω της χρηματοπιστωτικής φούσκας, ενώ η πλειοψηφία βυθίζεται στην ύφεση. Στην Ελλάδα, η ακρίβεια και το κόστος στέγασης είναι τα δικά μας συμπτώματα αυτής της παγκόσμιας νόσου. Το ΑΕΠ μπορεί να ανεβαίνει στα χαρτιά, αλλά αν αυτή η αύξηση προέρχεται από «φανταστικά» ενοίκια και χρηματοοικονομικές προμήθειες, η πραγματική παραγωγική βάση παραμένει αναιμική.
Οδεύουμε προς μια περίοδο που θα μοιάζει με τη Μεγάλη Ύφεση, αλλά με μια ειδοποιό διαφορά: οι κρίσεις πλέον είναι αποπληθωριστικές (deflationary) για την παραγωγή και την εργασία, αλλά πληθωριστικές για τα πάγια κόστη διαβίωσης. Το “σύστημα Ponzi” φτάνει στα όριά του. Το ερώτημα δεν είναι αν θα γίνει η έκρηξη, αλλά αν έχουμε προλάβει να χτίσουμε τα απαραίτητα αναχώματα για να αντέξουμε την επόμενη μέρα.
