Από τη χρυσή εποχή στην καθήλωση: Γιατί ο ισλαμικός κόσμος έχασε το τρένο της ανάπτυξης;
Η Βαγδάτη, η Κόρδοβα και η Δαμασκός υπήρξαν κάποτε οι φάροι της ανθρωπότητας. Σήμερα, παρά τον ενεργειακό πλούτο, η θεσμική και οικονομική υστέρηση γεννά ερωτήματα που απαιτούν θαρραλέες απαντήσεις
Η ιστορία της παγκόσμιας οικονομίας είναι γεμάτη από απότομες ανόδους και οδυνηρές πτώσεις. Όμως, καμία περίπτωση δεν είναι τόσο αινιγματική όσο αυτή του ισλαμικού κόσμου. Κάποτε, πόλεις όπως η Βαγδάτη και η Κόρδοβα δεν ήταν απλώς εμπορικά κέντρα· ήταν τα παγκόσμια εργαστήρια της επιστήμης, της καινοτομίας και της προόδου. Σήμερα, με περισσότερες από 50 χώρες με μουσουλμανική πλειοψηφία, η συνολική συμβολή τους στο παγκόσμιο ΑΕΠ περιορίζεται σε ένα πενιχρό 8% έως 10%.
σχετικά άρθρα
Αν εξαιρέσουμε τον «μαύρο χρυσό», το πετρέλαιο που λειτουργεί ως τεχνητός πνεύμονας για ορισμένες οικονομίες, η εικόνα είναι απογοητευτική: στασιμότητα, αδύναμοι θεσμοί και μια επιστημονική ξηρασία που διαρκεί αιώνες. Πολλοί σπεύδουν να κατηγορήσουν την αποικιοκρατία ή τους πολέμους. Ωστόσο, η βαθύτερη έρευνα δείχνει ότι οι ρίζες της παρακμής βρίσκονται σε εσωτερικές δομές που κλείδωσαν αυτές τις κοινωνίες στο παρελθόν πολύ πριν εμφανιστούν οι Ευρωπαίοι κατακτητές.
Η χαμένη αίγλη και η εποχή της κυριαρχίας
Πρέπει να γυρίσουμε πίσω, στον 8ο αιώνα, για να καταλάβουμε το μέγεθος της απώλειας. Τότε που η Βαγδάτη των Αββασιδών ήταν η μεγαλύτερη πόλη του πλανήτη με ένα εκατομμύριο κατοίκους, όταν το Λονδίνο και το Παρίσι ήταν λασπώδεις οικισμοί. Ο Οίκος της Σοφίας (Bayt al-Hikma) δεν ήταν απλώς μια βιβλιοθήκη, αλλά το κορυφαίο ερευνητικό κέντρο του κόσμου. Εκεί εφευρέθηκε η άλγεβρα, χαρτογραφήθηκαν τα άστρα και εξελίχθηκε η ιατρική.
Η αραβική γλώσσα ήταν τότε η γλώσσα της επιστήμης, ακριβώς όπως είναι τα αγγλικά σήμερα. Η οικονομική βαρύτητα του ισλαμικού κόσμου ήταν αδιαμφισβήτητη. Τι μεσολάβησε όμως και το κατά κεφαλήν εισόδημα αυτών των χωρών σήμερα αντιπροσωπεύει μόλις το 40% του παγκόσμιου μέσου όρου; Η απάντηση δεν είναι ούτε εύκολη, ούτε ευχάριστη.
Το θεσμικό «κλείδωμα» και η συμμαχία της εξουσίας
Ο οικονομολόγος Jared Rubin προτείνει μια θεωρία που ανατρέπει τα δεδομένα. Η παρακμή δεν οφείλεται στην έλλειψη πόρων, αλλά στους θεσμούς. Στις μεσαιωνικές ισλαμικές κοινωνίες, η πολιτική εξουσία του Σουλτάνου χρειαζόταν τη νομιμοποίηση των θρησκευτικών αρχών (Ulema). Αυτή η σχέση αλληλεξάρτησης δημιούργησε ένα άκαμπτο σύστημα.
Σε αντίθεση με την Ευρώπη, όπου η εξουσία άρχισε σταδιακά να μοιράζεται με εμπόρους, τραπεζίτες και κοινοβούλια, στην Οθωμανική Αυτοκρατορία οι παραγωγικές τάξεις αποκλείστηκαν. Οι κυβερνήτες συνομιλούσαν μόνο με τον στρατό και τους κληρικούς. Έτσι, κάθε καινοτομία που απειλούσε το status quo της θρησκευτικής ελίτ, απορριπτόταν ως επικίνδυνη. Το πνεύμα του επιχειρείν που έχτισε τα παζάρια της Βαγδάτης πνίγηκε μέσα σε έναν ιστό προστατευτισμού και συντηρητισμού.
Το ιστορικό σφάλμα της τυπογραφίας
Το πιο τρανταχτό παράδειγμα αυτής της οπισθοδρόμησης ήταν η τυπογραφία. Όταν ο Γουτεμβέργιος παρουσίασε την εφεύρεσή του το 1440, η Ευρώπη βίωσε μια έκρηξη γνώσης. Η παιδεία έγινε προσιτή, η επιστημονική επανάσταση τροφοδοτήθηκε από το τυπωμένο χαρτί. Στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, η πρώτη μουσουλμανική τυπογραφική πρέσα λειτούργησε το 1727 – σχεδόν τρεις αιώνες αργότερα!
Δεν ήταν θέμα φτώχειας· οι Οθωμανοί ήταν πανίσχυροι. Ήταν θέμα πολιτικής βούλησης. Οι κληρικοί φοβούνταν ότι η μαζική διακίνηση ιδεών θα υπονόμευε τον έλεγχό τους πάνω στη γνώση. Αυτή η καθυστέρηση των 300 ετών δημιούργησε ένα χάσμα που δεν έκλεισε ποτέ. Ενώ στην Ευρώπη η τυπογραφία έφερνε τον Διαφωτισμό, στον ισλαμικό κόσμο η γνώση παρέμενε προνόμιο λίγων, καταδικάζοντας τον λαό στον αναλφαβητισμό.
Το χρηματοπιστωτικό ταβάνι και η απαγόρευση του τόκου
Ένα άλλο κρίσιμο εμπόδιο ήταν η αυστηρή απαγόρευση του τόκου (riba). Αν και ο σκοπός ήταν η προστασία των φτωχών, το πρακτικό αποτέλεσμα ήταν η αδυναμία συσσώρευσης μεγάλων κεφαλαίων. Στην Ευρώπη, οι μετοχικές εταιρείες επέτρεπαν τη χρηματοδότηση τεράστιων εγχειρημάτων. Στον ισλαμικό κόσμο, οι επιχειρήσεις παρέμεναν μικρές και οικογενειακές.
Λόγω του ισλαμικού κληρονομικού δικαίου, οι εταιρείες διαλύονταν με τον θάνατο του ιδιοκτήτη για να μοιραστεί η περιουσία. Αυτό εμπόδιζε τη δημιουργία οικονομιών κλίμακας. Έτσι, την ώρα που η Βρετανική Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών κυριαρχούσε στις θάλασσες με τη δύναμη του οργανωμένου κεφαλαίου, οι μουσουλμάνοι έμποροι μετακινούνταν ακόμα με καραβάνια, εγκλωβισμένοι σε ένα παρωχημένο οικονομικό μοντέλο.
Η επιστημονική ξηρασία σε αριθμούς
Τα σύγχρονα δεδομένα είναι αμείλικτα. Οι 57 χώρες του Οργανισμού Ισλαμικής Συνεργασίας (OIC) αντιπροσωπεύουν το 25% του παγκόσμιου πληθυσμού, αλλά κατέχουν μόλις το 1,6% των πατεντών παγκοσμίως. Η επιστημονική παραγωγή είναι θλιβερή: μόλις τρία βραβεία Νόμπελ στις επιστήμες προέρχονται από αυτές τις χώρες.
Αν συγκρίνουμε τον ισλαμικό κόσμο με τη Νότια Κορέα, η διαφορά είναι χαώδης. Το 1985, η επιστημονική παραγωγή της Κορέας ήταν ίση με όλο τον αραβικό κόσμο. Σήμερα, η Κορέα είναι μια τεχνολογική υπερδύναμη χωρίς να διαθέτει ούτε μια σταγόνα πετρέλαιο. Επένδυσε στους θεσμούς, την αξιοκρατία και την έρευνα, κάτι που ο ισλαμικός κόσμος απέφυγε συστηματικά, προτιμώντας την ασφάλεια των ενεργειακών προσόδων.
Η παγίδα του πετρελαίου και η διαφθορά
Ο «κατάρα των φυσικών πόρων» έπαιξε τον δικό της ρόλο. Στα κράτη του Κόλπου, το πετρέλαιο δημιούργησε μια ψευδαίσθηση ευημερίας. Οι κυβερνήσεις «αγόραζαν» την υποταγή των πολιτών μέσω επιδοτήσεων, αντί να χτίζουν παραγωγικές οικονομίες. Αυτό οδήγησε στην ελίτ αιχμαλωσία: ένα σύστημα όπου οι διασυνδέσεις με την εξουσία μετρούν περισσότερο από την καινοτομία.
Στις περισσότερες από αυτές τις χώρες, το να ξεκινήσεις μια επιχείρηση σημαίνει να παλέψεις με τη γραφειοκρατία, τη δωροδοκία και τον αθέμιτο ανταγωνισμό από πρόσωπα του περιβάλλοντος του καθεστώτος. Το αποτέλεσμα; Το ταλέντο φεύγει στο εξωτερικό και το εγχώριο κεφάλαιο αναζητά ασφάλεια σε ξένες αγορές.
Η ελπίδα από τις γυναίκες και το μέλλον
Υπάρχει όμως και μια χαραγματιά φωτός. Τις τελευταίες δεκαετίες, η εκπαίδευση των γυναικών στον μουσουλμανικό κόσμο σημειώνει άλματα. Στη Σαουδική Αραβία, το 60% των φοιτητών είναι γυναίκες. Χώρες όπως η Μαλαισία, η Ινδονησία και η Τουρκία δείχνουν ότι η διαφοροποίηση της οικονομίας και η επένδυση στο ανθρώπινο δυναμικό μπορούν να φέρουν αποτελέσματα.
Το ερώτημα παραμένει: Υπάρχει χρόνος; Ο πληθυσμός σε χώρες όπως η Αίγυπτος και το Πακιστάν εκρήγνυται. Αν οι θεσμοί δεν αλλάξουν, αν η αξιοκρατία δεν αντικαταστήσει τις πελατειακές σχέσεις, η στασιμότητα θα μετατραπεί σε κοινωνική έκρηξη. Η ιστορία απέδειξε ότι ο ισλαμικός πολιτισμός μπορεί να ευημερήσει. Το αν θα τον αφήσουν τα πολιτικά συστήματα που τον κυβερνούν, είναι η πρόκληση του αιώνα.