Ενώ οι αγορές εστιάζουν συχνά στις θεαματικές διακυμάνσεις των μετοχών ή στα επιτόκια, ο πραγματικός πόλεμος για την οικονομική κυριαρχία διεξάγεται σιωπηλά στις «σωληνώσεις» του χρηματοπιστωτικού συστήματος. Στις αρχές Φεβρουαρίου, μια είδηση πέρασε σχεδόν στα «ψιλά», παρόλο που η βαρύτητά της είναι στρατηγικής σημασίας για το μέλλον της Γηραιάς Ηπείρου. Πέντε μεγάλοι ευρωπαϊκοί «παίκτες» στις υπηρεσίες πληρωμών υπέγραψαν μνημόνιο κατανόησης. Ο στόχος; Η δημιουργία ενός πανευρωπαϊκού, διαλειτουργικού συστήματος που θα επιτρέπει τις συναλλαγές χωρίς την ανάγκη διαμεσολάβησης των αμερικανικών κολοσσών.
σχετικά άρθρα
Το διακύβευμα είναι ξεκάθαρο: η Ευρώπη επιχειρεί, ίσως για τελευταία φορά, να χτίσει το δικό της «οχυρό» απέναντι στην απόλυτη κυριαρχία της Visa και της Mastercard. Και το κάνει όχι μόνο για λόγους κόστους, αλλά κυρίως για λόγους επιβίωσης σε έναν κόσμο όπου το χρήμα έχει μετατραπεί σε γεωπολιτικό όπλο.
Το Βάρος του «Αμερικανικού Φόρου»
Ας μιλήσουμε με αριθμούς. Αυτή τη στιγμή, το ευρωπαϊκό τοπίο πληρωμών είναι ουσιαστικά μια αποικία των ΗΠΑ. Σύμφωνα με την ΕΚΤ, η Visa και η Mastercard διαχειρίζονται αθροιστικά τα 2/3 όλων των συναλλαγών με κάρτες στην ευρωζώνη. Σε πολλές χώρες μέλη, δεν υπάρχει καν εθνική εναλλακτική.
Τι σημαίνει αυτό πρακτικά; Κάθε φορά που ένας Ευρωπαίος καταναλωτής περνάει την κάρτα του, ένα μέρος της αξίας φεύγει για την άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Μπορεί σε ατομικό επίπεδο οι διατραπεζικές προμήθειες να φαίνονται αμελητέες – κλάσματα του ποσοστού – όμως σε μακροοικονομική κλίμακα, μιλάμε για δισεκατομμύρια ευρώ που «αιμορραγούν» ετησίως από την ευρωπαϊκή αγορά.
Για τις επιχειρήσεις, και ειδικά τις μικρομεσαίες που λειτουργούν με πιεσμένα περιθώρια κέρδους, αυτός είναι ένας κρυφός φόρος στο εμπόριο. Ένα κόστος αναπόφευκτο, το οποίο οι πάροχοι μπορούν να αυξάνουν κατά το δοκούν, ελλείψει ουσιαστικού ανταγωνισμού. Δεν είναι τυχαίο που βλέπουμε ακόμα μικρά καταστήματα στην Ευρώπη να αρνούνται πληρωμές με κάρτα· δεν είναι τεχνοφοβία, είναι καθαρή οικονομική άμυνα.
Η Γεωπολιτική της Τσέπης μας
Ωστόσο, το οικονομικό κόστος είναι ίσως το μικρότερο πρόβλημα. Το 2026 δεν είναι 2010. Οι γεωπολιτικές εντάσεις έχουν μετατρέψει τις υποδομές πληρωμών σε κρίσιμα εθνικά κεφάλαια. Η Ευρώπη πήρε το μάθημά της παρατηρώντας τι συνέβη στη Ρωσία μετά την εισβολή στην Ουκρανία, όταν η Visa και η Mastercard «κατέβασαν τους διακόπτες».
Η ανησυχία στις Βρυξέλλες είναι διάχυτη: Τι θα συμβεί σε περίπτωση μιας σοβαρής ρήξης στις σχέσεις ΗΠΑ-ΕΕ; Το σενάριο δεν είναι πλέον επιστημονική φαντασία. Οι απειλές του Προέδρου Τραμπ τον περασμένο μήνα για δασμούς σε οκτώ ευρωπαϊκές χώρες – με αφορμή την εξωφρενική πρόταση προσάρτησης της Γροιλανδίας – κατέδειξαν πόσο εύθραυστες είναι οι ισορροπίες. Η εξάρτηση από αμερικανικά δίκτυα πληρωμών δίνει στην Ουάσιγκτον έναν μοχλό πίεσης που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για την απόσπαση πολιτικών παραχωρήσεων. Η νομισματική κυριαρχία χωρίς έλεγχο των δικτύων πληρωμών είναι κενό γράμμα.
Η Συμμαχία των «13»
Η απάντηση έρχεται μέσω της European Payments Alliance. Η συμφωνία που υπεγράφη νωρίτερα αυτόν τον μήνα φέρνει κοντά την ισπανική Bizum, την ιταλική Bancomat, την πορτογαλική SIBS και τη νορβηγική Vipps (η οποία καλύπτει επίσης Δανία και Φινλανδία). Στο σχήμα συμμετέχουν ήδη η πολωνική Blik και, όπως αναφέρεται, υπάρχει και ελληνική παρουσία (μέσω ΔΙΑΣ/Iris), δημιουργώντας ένα δίκτυο που αρχικά θα καλύπτει 13 χώρες και το 72% του πληθυσμού της ΕΕ και της Νορβηγίας.
Η στρατηγική είναι έξυπνη. Αντί να προσπαθήσουν να χτίσουν κάτι από το μηδέν και να πείσουν 130 εκατομμύρια χρήστες να κατεβάσουν μια νέα εφαρμογή, ενώνουν τα συστήματα που ήδη υπάρχουν και είναι δημοφιλή σε εθνικό επίπεδο. Δημιουργούν έναν κεντρικό κόμβο διαλειτουργικότητας. Ο Ισπανός θα πληρώνει με το Bizum του στην Ιταλία, και ο Νορβηγός με το Vipps του στην Ελλάδα.
Ο στόχος είναι μέχρι το 2027 το σύστημα να επεκταθεί πλήρως στο ηλεκτρονικό εμπόριο και στα φυσικά σημεία πώλησης (POS). Η ιδέα ενός κοινού λογότυπου δίπλα στις εθνικές επωνυμίες θα λειτουργεί ως μια σφραγίδα «Made in Europe», ποντάροντας στο συναίσθημα του καταναλωτή, αλλά και στην ευκολία.
Μπορεί να Πετύχει;
Είμαστε αισιόδοξοι; Με επιφυλάξεις. Σε αντίθεση με το Cloud Computing, όπου η μάχη έχει χαθεί ολοκληρωτικά (με την Amazon, τη Microsoft και την Google να ελέγχουν το 70% της ευρωπαϊκής αγοράς), στις πληρωμές η Ευρώπη διαθέτει ακόμα ισχυρές τραπεζικές υποδομές.
Τα πρώτα δείγματα είναι θετικά. Από τον Μάρτιο του 2025, που ξεκίνησαν πιλοτικά οι πρώτες άμεσες διασυνοριακές συναλλαγές, διακινήθηκαν πάνω από 6 εκατομμύρια ευρώ χωρίς καμία διαφήμιση. Υπάρχει, φαίνεται, μια λανθάνουσα ζήτηση.
Το μεγάλο πλεονέκτημα αυτής της πρωτοβουλίας είναι η «γραμμή ελάχιστης αντίστασης». Χρησιμοποιεί συνήθειες που έχουν ήδη οι καταναλωτές. Δεν ζητά αλλαγή συμπεριφοράς, αλλά προσφέρει επέκταση δυνατοτήτων. Αυτός είναι ο μόνος τρόπος να διαβρωθεί το δίκτυο επιρροής (network effect) των Αμερικανών, όπου όλοι χρησιμοποιούν Visa επειδή όλοι οι άλλοι δέχονται Visa.
Ο «Ελέφαντας στο Δωμάτιο»: Το Ψηφιακό Ευρώ
Υπάρχει όμως ένας σοβαρός κίνδυνος, και αυτός έρχεται… εκ των έσω. Η μεγαλύτερη απειλή για αυτή την ιδιωτική τραπεζική πρωτοβουλία ίσως δεν είναι η Visa, αλλά η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα.
Το σχέδιο για το Ψηφιακό Ευρώ προχωρά παραλλήλως. Αν υλοποιηθεί όπως σχεδιάζεται, θα επιτρέπει σε πολίτες και επιχειρήσεις να μεταφέρουν χρήματα απευθείας μέσω λογαριασμών στην κεντρική τράπεζα, παρακάμπτοντας εντελώς τους μεσάζοντες – δηλαδή τις ίδιες τις τράπεζες και τους παρόχους που στήνουν τώρα την ευρωπαϊκή συμμαχία.
Θα ήταν η απόλυτη ειρωνεία: Σε μια σπάνια στιγμή που η Ευρώπη δείχνει αντανακλαστικά στρατηγικής αυτονομίας, ένα ευρωπαϊκό project να ακυρώσει ένα άλλο. Η ΕΚΤ θέλει το ψηφιακό ευρώ για να διασφαλίσει τον δημόσιο χαρακτήρα του χρήματος, ενώ οι τράπεζες θέλουν το EPI για να διασώσουν τα έσοδά τους από τους Αμερικανούς. Αν αυτά τα δύο δεν κουμπώσουν, θα αλληλοεξουδετερωθούν προς τέρψη της Mastercard.
Η δημιουργία ενός πανευρωπαϊκού δικτύου πληρωμών είναι μονόδρομος για μια ήπειρο που θέλει να λέγεται κυρίαρχη. Η τεχνική ικανότητα υπάρχει. Η πολιτική βούληση, μετά τις πρόσφατες γεωπολιτικές αναταράξεις, φαίνεται να υπάρχει επίσης. Το ερώτημα είναι αν υπάρχει η στρατηγική ευφυΐα να μην αυτοκτονήσουμε ανταγωνιζόμενοι τους εαυτούς μας.
Μέχρι το 2027, θα ξέρουμε αν η Ευρώπη κατάφερε να υψώσει το δικό της τείχος προστασίας ή αν θα συνεχίσουμε να πληρώνουμε «διόδια» στην Αμερική για να μεταφέρουμε τα χρήματά μας από την Αθήνα στο Βερολίνο. Όπως πάντα, όλα είναι θέμα επιρροής. Και αυτή τη φορά, η Ευρώπη πρέπει να αποδείξει ότι διαθέτει τη δική της.
