Οι ευρωπαϊκές βιβλιοθήκες επαναπροσδιορίζουν τον ρόλο τους στην κοινωνία
Οι ευρωπαϊκές βιβλιοθήκες επαναπροσδιορίζουν τον ρόλο τους στην κοινωνία
Πριν από περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια, η Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας αποτελούσε σύμβολο γνώσης και ανακάλυψης. Ωστόσο, δεν ήταν απλώς ένας χώρος αποθήκευσης παπύρων, αλλά ένα σημείο συνάντησης για λογίους, όπου συζητούνταν ιδέες και δημιουργούνταν νέες γνώσεις.
σχετικά άρθρα
Σήμερα, οι βιβλιοθήκες σε ολόκληρη την Ευρώπη επαναπροσδιορίζονται, εξελισσόμενες από ήσυχα αποθετήρια βιβλίων σε δυναμικούς δημόσιους χώρους που ανταποκρίνονται στις μεταβαλλόμενες κοινωνικές ανάγκες.
Η Barbara Kieslinger, ανώτερη επιστημονική υπάλληλος στο Centre for Social Innovation (Κέντρο Κοινωνικής Καινοτομίας) στη Βιέννη, εστιάζει στην επιστήμη των πολιτών, την κοινοτική καινοτομία και την ανταλλαγή γνώσεων. Το έργο της περιλαμβάνει τη συμβολή των ψηφιακών εργαλείων στη δημιουργία συνεργατικών δημόσιων χώρων, καθώς έχει διαπιστώσει αλλαγή στις προσδοκίες για τις βιβλιοθήκες.
Η ίδια δήλωσε ότι «οι βιβλιοθήκες συνειδητοποιούν ότι δεν αρκεί πλέον απλώς να δανείζουν βιβλία ή βίντεο», προσθέτοντας ότι «θέλουν να προσφέρουν νέου είδους εμπειρίες». Με τη στήριξη ενωσιακής χρηματοδότησης, η B. Kieslinger συντονίζει την ερευνητική πρωτοβουλία «make-a-thek». Από το 2025 έως το 2028, η πρωτοβουλία θα συνεργαστεί με βιβλιοθήκες σε όλη την Ευρώπη, εξερευνώντας νέους κοινωνικούς ρόλους. Οι ερευνητές επικεντρώνονται στον μετασχηματισμό των βιβλιοθηκών σε «τρίτους χώρους», δηλαδή σε χώρους εκτός σπιτιού και εργασίας, όπου οι πολίτες μπορούν να συναντιούνται, να δημιουργούν και να επικοινωνούν ελεύθερα.
Ένας νέος ρόλος
Αυτή η μεταβολή συμβαίνει σε μια εποχή που οι βιβλιοθήκες καλούνται να παραμείνουν επίκαιρες σε έναν ολοένα και πιο ψηφιακό κόσμο. Παρά την ευκολότερη πρόσβαση στην πληροφορία, η ανάγκη για αξιόπιστους και συμπεριληπτικούς δημόσιους χώρους παραμένει σημαντική.
Η B. Kieslinger τόνισε ότι «παρατηρούμε μια αυξανόμενη ζήτηση για χώρους που δίνουν την αίσθηση ενός κοινοτικού σαλονιού», περιγράφοντάς τους ως «χώρους ανοικτούς, φιλόξενους και προσβάσιμους για όλους». Η ίδια και η ομάδα της συνεργάζονται άμεσα με βιβλιοθήκες για τον πειραματισμό με νέες μορφές, με κεντρική ιδέα τη δημιουργία «χώρων δημιουργίας». Σε αυτούς τους χώρους, οι επισκέπτες μπορούν να αναπτύσσουν πρακτικές δεξιότητες, να συνεργάζονται και να συζητούν για δημιουργικά έργα. Ειδική έμφαση δίνεται στη βιώσιμη και κυκλική μόδα και τη χειροτεχνία, προσφέροντας εργαστήρια, αλληλοδιδαχή και ανταλλαγή ιδεών σε τοπικό επίπεδο.
Η προσέγγιση αυτή προσαρμόζεται στο εκάστοτε πλαίσιο. Στο Ελσίνκι, η Κεντρική Βιβλιοθήκη Oodi διαθέτει ήδη εκτενή υποδομή χώρου δημιουργίας, όπου η πρωτοβουλία «make-a-thek» συμβάλλει στην προσαρμογή των δραστηριοτήτων σε συγκεκριμένες ομάδες. Αντίθετα, σε μικρότερες βιβλιοθήκες, όπως στη δημοτική δημόσια βιβλιοθήκη της πολωνικής πόλης Opole, τα πρώτα εργαστήρια χώρων δημιουργίας ξεκίνησαν πρόσφατα. Η Patrycja Przybylska, υπεύθυνη προσβασιμότητας και συντονίστρια έργων στην Opole, σημείωσε ότι «οι χώροι αυτοί δεν είναι το ίδιο πράγμα με μια καφετέρια, όπου το ζητούμενο είναι η κατανάλωση», αλλά «παρέχουν πρόσβαση στη γνώση και την ευκαιρία στους χρήστες της βιβλιοθήκης να δημιουργήσουν κάτι μόνοι τους».
Ενώ το έργο της B. Kieslinger εστιάζει στην πρακτική δημιουργικότητα, η πρωτοβουλία LibrarIN, χρηματοδοτούμενη επίσης από την ΕΕ, διερεύνησε από το 2021 έως το 2025 πώς οι βιβλιοθήκες μπορούν να γίνουν πιο συνεργατικές και κοινοτικές. Η Άννα Τριανταφύλλου, διευθύντρια του Εργαστηρίου Καινοτομίας της Athens Technology Centre, ηγήθηκε της ομάδας LibrarIN, η οποία εξέτασε τη μετάβαση από την απλή παροχή υπηρεσιών στη συνδιαμόρφωσή τους με τους πολίτες.
«Πρόκειται για μια μετάβαση από “συλλογές” σε “συνδέσεις”», δήλωσε η Α. Τριανταφύλλου. «Η αξία των βιβλιοθηκών σήμερα δεν έγκειται μόνο σε αυτό που προσφέρουν, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο αλληλεπιδρούν με τον κόσμο και προωθούν τη συνεργασία». Οι ερευνητές του LibrarIN δημιούργησαν μία από τις μεγαλύτερες ευρωπαϊκές βάσεις τεκμηρίωσης για την καινοτομία στις βιβλιοθήκες, συγκεντρώνοντας 38 περιπτωσιολογικές μελέτες και απαντήσεις από περισσότερες από 1.200 δημόσιες και ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες. Η έρευνά τους αναδεικνύει την εξέλιξη των βιβλιοθηκών σε τρεις τομείς: ψηφιακό μετασχηματισμό, κοινοτικό πειραματισμό και κοινωνική επιχειρηματικότητα.
Στην πράξη, αυτό εκδηλώνεται με ποικίλους τρόπους. Ορισμένες εθνικές βιβλιοθήκες χρησιμοποιούν τεχνητή νοημοσύνη για να βελτιώσουν την πρόσβαση στις συλλογές τους μέσω αυτοματοποιημένης ευρετηρίασης. Άλλες, κυρίως σε χώρες όπως η Δανία και η Φινλανδία, αναπτύσσουν «ζωντανά εργαστήρια» για τον σχεδιασμό και τη δοκιμή νέων υπηρεσιών με τους χρήστες σε πραγματικές συνθήκες. Επιπλέον, βιβλιοθήκες συνάπτουν συνεργασίες με τοπικούς φορείς για την κάλυψη κοινοτικών αναγκών, όπως η διοργάνωση εργαστηρίων επισκευής ή η υποστήριξη τοπικών πρωτοβουλιών.
Η Α. Τριανταφύλλου δήλωσε: «Οι βιβλιοθήκες μετατρέπονται όλο και περισσότερο σε πλατφόρμες όπου οι κοινότητες, οι οργανισμοί και οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής συνεργάζονται για την αντιμετώπιση πραγματικών κοινωνικών προκλήσεων».
Η καινοτομία βγαίνει στον δρόμο
Η ευρωπαϊκή εμβέλεια και των δύο πρωτοβουλιών αποτελεί βασικό πλεονέκτημα, επιτρέποντας στις βιβλιοθήκες να αντλούν διδάγματα η μία από την άλλη και να προσαρμόζουν επιτυχημένες ιδέες. Αυτή η διασυνοριακή ανταλλαγή είναι κρίσιμη σε μια εποχή που πολλές βιβλιοθήκες αντιμετωπίζουν περιορισμένη χρηματοδότηση, ελλείψεις προσωπικού και την ανάγκη ανάπτυξης νέων δεξιοτήτων.
Η αλλαγή νοοτροπίας ενδέχεται επίσης να είναι δύσκολη, καθώς ορισμένοι εξακολουθούν να θεωρούν τις βιβλιοθήκες ως πρωτίστως χώρους δανεισμού βιβλίων. Η B. Kieslinger επισήμανε ότι «μπορεί να υπάρξει αντίσταση, ιδίως από εκείνους που χρηματοδοτούν βιβλιοθήκες», αλλά πρόσθεσε ότι «οι προσδοκίες αλλάζουν και οι βιβλιοθήκες πρέπει να εξελίσσονται παράλληλα».
Προκειμένου να επεκτείνουν τον αντίκτυπό τους, και οι δύο ομάδες έχουν αναπτύξει πρακτικά εργαλεία και δραστηριότητες προβολής. Η ομάδα του LibrarIN δημιούργωσε μια ηλεκτρονική εργαλειοθήκη με παραδείγματα από την πραγματική ζωή, επιτρέποντας τη σύγκριση προσεγγίσεων και την άντληση έμπνευσης. Παράλληλα, η ομάδα της πρωτοβουλίας «make-a-thek» ετοιμάζει ένα κινητό λεωφορείο, το οποίο από τον Ιούλιο του 2026 θα περιοδεύσει ανά την Ευρώπη, προσφέροντας πρακτικές δραστηριότητες σε αγροτικές και υποεξυπηρετούμενες περιοχές, προβάλλοντας τον ρόλο μιας επαναπροσδιορισμένης βιβλιοθήκης. Από την ίδια περίοδο, θα διαθέτει και ψηφιακή εργαλειοθήκη για τη δημιουργία αντίστοιχων πρωτοβουλιών.
Επαναπροσδιορισμός ενός διαχρονικού θεσμού
Παρά τις τεχνολογικές και κοινωνικές αλλαγές, η κύρια αποστολή των βιβλιοθηκών παραμένει οικεία. Η P. Przybylska δήλωσε: «Ο ρόλος των βιβλιοθηκών ήταν πάντα η ανταλλαγή γνώσεων και η ένωση των ανθρώπων. Αυτό δεν έχει αλλάξει». Ωστόσο, αλλάζει ο τρόπος εκπλήρωσης αυτής της αποστολής. Από τους χώρους δημιουργίας και τα εργαστήρια κοινής δημιουργίας έως τις ψηφιακές υπηρεσίες και τις συνεργασίες, οι βιβλιοθήκες διευρύνουν τον κοινωνικό τους ρόλο και προσελκύουν νέο κοινό.
Η Α. Τριανταφύλλου υπογράμμισε ότι «με τη σωστή στήριξη, οι βιβλιοθήκες μπορούν να διαδραματίσουν κεντρικό ρόλο στην αντιμετώπιση σημαντικών κοινωνικών προκλήσεων, από την ψηφιακή ένταξη έως τη δημοκρατική συμμετοχή». Ο εν εξελίξει μετασχηματισμός αντικατοπτρίζει το πνεύμα της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας: όχι απλώς ένας χώρος γνώσης, αλλά ένας χώρος όπου ανταλλάσσονται ιδέες, αναπτύσσονται κοινότητες και διαμορφώνονται νέες δυνατότητες.
