Η αλήθεια για την τεχνητή νοημοσύνη και τις απολύσεις που σοκάρει την αγορά εργασίας
Πώς η νέα τεχνολογία χρησιμοποιείται ως άλλοθι για μαζικές περικοπές, ενώ ταυτόχρονα μετασχηματίζει τα επαγγέλματα χωρίς να τα καταστρέφει οριστικά.
Το αφήγημα που κυριαρχεί τους τελευταίους μήνες στα διεθνή μέσα ενημέρωσης και στα διοικητικά συμβούλια των τεχνολογικών κολοσσών θυμίζει σενάριο επιστημονικής φαντασίας που έγινε πραγματικότητα. Κορυφαία στελέχη, όπως ο διευθύνων σύμβουλος της Anthropic, προβλέπουν με χαρακτηριστική άνεση ότι το 50% των θέσεων εργασίας λευκού κολάρου θα έχει εξαλειφθεί πλήρως μέσα στα επόμενα πέντε χρόνια. Μιλούν για την απόλυτη υποκατάσταση του ανθρώπινου παράγοντα, ειδικά στις εισαγωγικές θέσεις, από γλωσσικά μοντέλα που αναλαμβάνουν τον ρόλο του σύγχρονου υπαλλήλου.
σχετικά άρθρα
Η συζήτηση έχει φτάσει στο σημείο να συγκρίνει τις επερχόμενες ανακατατάξεις με τη Μεγάλη Ύφεση, προεξοφλώντας ποσοστά ανεργίας που θα αγγίξουν το 20% ή και το 25%. Το διαδίκτυο κατακλύζεται από μαρτυρίες ανθρώπων που έχασαν τη δουλειά τους «εξαιτίας ενός αλγορίθμου». Όμως, όταν αρχίσουμε να αναλύουμε τα πραγματικά δεδομένα και τις κινήσεις της αγοράς, η εικόνα που σχηματίζεται είναι εντελώς διαφορετική. Η τεχνητή νοημοσύνη είναι αναμφισβήτητα εδώ, αλλά ο ρόλος της στην απώλεια θέσεων εργασίας ίσως να μην είναι αυτός που προσπαθούν να μας πείσουν ότι είναι.
Το φάντασμα της ανεργίας και το άλλοθι της τεχνολογίας
Για να κατανοήσουμε τι ακριβώς συμβαίνει, πρέπει να κοιτάξουμε λίγο πίσω, στην περίοδο της πανδημίας. Η βιομηχανία της τεχνολογίας, λειτουργώντας σε ένα περιβάλλον με μηδενικά επιτόκια και άπλετο χρήμα, προχώρησε σε ανεξέλεγκτες προσλήψεις. Εταιρείες όπως η Amazon «έκαιγαν» χρήμα σε projects που δεν είχαν κανέναν ορίζοντα κερδοφορίας. Όταν τα επιτόκια άρχισαν να ανεβαίνουν κατακόρυφα, το πάρτι τελείωσε. Τα τμήματα που δεν απέφεραν κέρδη αποδεκατίστηκαν και ολόκληρες ομάδες βρέθηκαν στον δρόμο μέσα σε μια νύχτα.
Αυτή η απότομη προσγείωση στην πραγματικότητα δεν είχε καμία απολύτως σχέση με την τεχνητή νοημοσύνη. Ήταν ξεκάθαρα ένα πρόβλημα κακής διαχείρισης, υπερβολικών προσλήψεων (overhiring) και αλλαγής του μακροοικονομικού κλίματος. Ωστόσο, η έλευση του ChatGPT προσέφερε στα μεγάλα στελέχη την τέλεια δικαιολογία. Κολοσσοί όπως η Oracle, η Block και η Coinbase προχώρησαν σε μαζικές μειώσεις προσωπικού (από 14% έως και 40%), επικαλούμενοι την ανάγκη να επικεντρωθούν στην ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης.
Πρόκειται για ένα κλασικό φαινόμενο που πλέον ονομάζεται «AI washing». Δημιουργείται δηλαδή η εντύπωση πως η νέα τεχνολογία καταργεί ήδη τις θέσεις εργασίας, ενώ στην πραγματικότητα οι περικοπές οφείλονται σε αναδιαρθρώσεις και κακή οικονομική πορεία. Είναι απλώς πιο εύπεπτο για τους μετόχους να ακούνε ότι μια εταιρεία απολύει προσωπικό επειδή «επενδύει στο μέλλον», παρά επειδή απέτυχε στον επιχειρηματικό της σχεδιασμό.
Ορμητικά κύματα και παλίρροιες που υψώνονται
Μια εξαιρετικά διαφωτιστική έρευνα του πανεπιστημίου MIT χωρίζει τις τεχνολογικές καινοτομίες σε δύο κατηγορίες: τα «ορμητικά κύματα» (crashing waves) και τις «παλίρροιες που υψώνονται» (rising tides). Τα ορμητικά κύματα είναι σπάνια ιστορικά γεγονότα που αλλάζουν τα πάντα ακαριαία, όπως η ανακάλυψη της πενικιλίνης ή η διάσπαση του ατόμου. Αν η τεχνητή νοημοσύνη ήταν ένα τέτοιο κύμα, θα βλέπαμε όντως ανεργία της τάξης του 25% εν μία νυκτί, καθώς περίπλοκες εργασίες θα αυτοματοποιούνταν ακαριαία.
Αντίθετα, η καινοτομία στη Σίλικον Βάλεϊ λειτουργεί σχεδόν πάντα ως παλίρροια που φουσκώνει σταδιακά. Όταν η Apple παρουσίασε το πρώτο iPhone, δεν φτάσαμε αυτόματα στο iPhone 15 την επόμενη μέρα. Η απόδοση βελτιώνεται σε βάθος χρόνου, επιτρέποντας στην αγορά εργασίας να προσαρμοστεί. Η αυτοματοποίηση έρχεται προοδευτικά και όχι σαν πυρηνική βόμβα που ισοπεδώνει το εργατικό δυναμικό. Οι υπάλληλοι και οι εργοδότες έχουν τον χρόνο να εκπαιδευτούν, να μετεξελιχθούν και να απορροφήσουν τους κραδασμούς.
Ποια επαγγέλματα βρίσκονται ήδη στο στόχαστρο
Παρά την υπερβολή, υπάρχουν τομείς που έχουν ήδη πληγεί σοβαρά. Τα επαγγέλματα που προσομοιάζουν περισσότερο σε «ορμητικό κύμα» είναι αυτά της μετάφρασης και της μαζικής, χαμηλής ποιότητας κειμενογράφησης. Επαγγελματίες μεταφραστές σε θεσμούς όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση είδαν το εισόδημά τους να κατακρημνίζεται, καθώς τα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης μαθαίνουν διαρκώς και καθιστούν τη βασική μετάφραση μια τυποποιημένη διαδικασία.
Το ίδιο ισχύει και για τους κειμενογράφους. Μπορεί οι υψηλού επιπέδου συγγραφείς και αναλυτές να παραμένουν ασφαλείς, όμως η σκληρή αλήθεια είναι πως οι περισσότερες πολυεθνικές δεν ενδιαφέρονται για την υψηλή λογοτεχνία στα εταιρικά τους κείμενα. Αρκούνται σε μια αξιοπρεπή, φθηνή και άμεση παραγωγή περιεχομένου, την οποία η τεχνητή νοημοσύνη παρέχει πλέον απλόχερα. Σε αυτούς τους τομείς, η αντικατάσταση είναι ήδη μια σκληρή πραγματικότητα.
Το μεγάλο παράδοξο με τους νέους εργαζόμενους
Εκεί που η κατάσταση γίνεται εξαιρετικά περίπλοκη είναι στον τομέα της ανάπτυξης λογισμικού (software engineering). Πριν από λίγα χρόνια, το να έχεις πτυχίο πληροφορικής σήμαινε σχεδόν αυτόματα πολλαπλές, χρυσοφόρες προτάσεις εργασίας με το που έβγαινες από το πανεπιστήμιο. Σήμερα, καταγράφεται ένα πρωτοφανές φαινόμενο: οι νέοι εργαζόμενοι δυσκολεύονται δραματικά να βρουν έστω και μια συνέντευξη. Οι εταιρείες αρνούνται πλέον να επενδύσουν σε junior θέσεις, ελπίζοντας ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα καλύψει το κενό.
Το φαινόμενο αυτό έχει προκαλέσει ντόμινο. Οι εγγραφές σε κλασικά τμήματα επιστήμης υπολογιστών σε κορυφαία ιδρύματα όπως το MIT έχουν σημειώσει πτώση που αγγίζει το 67% σε συγκεκριμένα μαθήματα. Νέοι απόφοιτοι, που κάποτε θα διεκδικούσαν εξαψήφιους μισθούς, σήμερα απορρίπτονται ακόμα και από αλυσίδες εστίασης λόγω “έλλειψης εμπειρίας”. Ο αλγόριθμος που σχεδιάζουν οι ίδιοι, φαίνεται να τους στερεί την είσοδο στην αγορά εργασίας, δημιουργώντας ένα τεράστιο δομικό πρόβλημα για το μέλλον της βιομηχανίας.
Η μεγάλη αντίφαση της παραγωγικότητας
Τα δεδομένα του πανεπιστημίου του Στάνφορντ αναδεικνύουν την απόλυτη ειρωνεία αυτής της κατάστασης. Οι έρευνες δείχνουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη ευνοεί δυσανάλογα τους πιο άπειρους υπαλλήλους. Σε περιβάλλοντα εξυπηρέτησης πελατών, τα συστήματα AI αύξησαν την παραγωγικότητα κατά 15%, με τα μεγαλύτερα οφέλη να καταγράφονται στους νέους εργαζόμενους, οι οποίοι παρουσίασαν βελτίωση 30% στην επίλυση προβλημάτων. Αντίστοιχα, στην ανάπτυξη λογισμικού, εργαλεία όπως το GitHub Copilot επιταχύνουν την ολοκλήρωση εργασιών κατά 56%, με το μεγαλύτερο κέρδος να εντοπίζεται ξανά στους λιγότερο έμπειρους προγραμματιστές.
Το παράδοξο λοιπόν είναι το εξής: τα εργαλεία AI κάνουν τους νέους εργαζόμενους εντυπωσιακά πιο αποδοτικούς, καθιστώντας τους την πιο επικερδή επένδυση για μια εταιρεία (χαμηλός μισθός, υψηλή απόδοση). Παρόλα αυτά, τα ανώτερα στελέχη αρνούνται να τους προσλάβουν, αγνοώντας το αυτονόητο γεγονός πως δεν μπορείς να δημιουργήσεις έμπειρα, senior στελέχη, αν δεν τους επιτρέψεις πρώτα να ξεκινήσουν ως junior.
Τα μαθήματα της ιστορίας από τους αργαλειούς στα ΑΤΜ
Για να δούμε καθαρά το μέλλον, πρέπει να συμβουλευτούμε το παρελθόν. Τη δεκαετία του 1970, όταν άρχισαν να εγκαθίστανται μαζικά τα πρώτα ΑΤΜ στις αμερικανικές τράπεζες, ο πανικός για την εξαφάνιση των τραπεζικών υπαλλήλων ήταν διάχυτος. Τις επόμενες τέσσερις δεκαετίες, τα μηχανήματα έφτασαν τις 400.000. Όμως, οι θέσεις των ταμιών δεν μειώθηκαν. Απλώς μετασχηματίστηκαν, καθώς το κόστος λειτουργίας ενός υποκαταστήματος μειώθηκε, επιτρέποντας στις τράπεζες να ανοίξουν περισσότερα καταστήματα και να αναθέσουν πιο σύνθετες πωλήσεις στους υπαλλήλους τους.
Το 2016, ο «νονός» της τεχνητής νοημοσύνης, Jeffrey Hinton, είχε δηλώσει πως πρέπει να σταματήσουμε να εκπαιδεύουμε ακτινολόγους, καθώς σε πέντε χρόνια η βαθιά μάθηση (deep learning) θα τους είχε αντικαταστήσει πλήρως. Δέκα χρόνια μετά, οι θέσεις εργασίας στην ακτινολογία όχι μόνο δεν μειώθηκαν, αλλά σε μεγάλα νοσοκομεία αυξήθηκαν πάνω από 50%. Το AI έκανε τους γιατρούς πιο γρήγορους και ακριβείς, δεν τους κατήργησε. Ακόμα και στη βιομηχανική επανάσταση των αρχών του 1800, οι μηχανικοί αργαλειοί εξάλειψαν τους υφαντές στο χέρι, αλλά η απασχόληση στα εργοστάσια εκτοξεύθηκε σε αριθμούς που κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί.
Η επόμενη μέρα σε μια αγορά που μετασχηματίζεται
Η αλήθεια είναι πως η τεχνητή νοημοσύνη είναι το τέλειο εξιλαστήριο θύμα της εποχής μας. Είναι ο «μπαμπούλας» που βολεύει τις υπερτροφικές εταιρείες να δικαιολογήσουν τις χιλιάδες απολύσεις, την ώρα που μέχρι τον περασμένο Δεκέμβριο τα μοντέλα αυτά δεν ήταν καν ικανά να φέρουν εις πέρας τις εργασίες που υποτίθεται ότι αντικατέστησαν. Τα επίσημα στατιστικά δείχνουν ότι μόνο το 5% των επιχειρήσεων αναφέρει πραγματικό αντίκτυπο στην απασχόληση λόγω του AI, ενώ όσες εταιρείες υιοθέτησαν νωρίς τέτοια εργαλεία, είδαν το προσωπικό τους να αυξάνεται κατά 10% τα επόμενα χρόνια.
Κάθε φορά που μια μεγάλη τεχνολογική ανατροπή χτυπάει την πόρτα μας, συγκεκριμένες θέσεις εργασίας χάνονται, αλλά νέες δημιουργούνται. Όσο η ανθρωπότητα συνεχίζει να εντοπίζει προβλήματα που χρειάζονται λύση, θα υπάρχει πάντα ανάγκη για εργασία. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν ήρθε για να κλέψει τη δουλειά μας, αλλά για να αλλάξει τον τρόπο που τη κάνουμε. Όσοι αρνούνται να προσαρμοστούν ίσως βρεθούν στο περιθώριο, αλλά η ίδια η αγορά εργασίας θα επιβιώσει, όπως κάνει πάντα απέναντι σε κάθε «κύμα» της ιστορίας.
