Οι μυστικοί πόλεμοι της CIA: Πραξικοπήματα, απόπειρες δολοφονίας και επιχειρήσεις που σημάδεψαν τον Ψυχρό Πόλεμο
Από το Ιράν και τη Γουατεμάλα μέχρι την Κούβα, το Κονγκό, το Βιετνάμ και τη Χιλή, η CIA εξελίχθηκε από υπηρεσία συλλογής πληροφοριών σε βασικό εργαλείο μυστικών επιχειρήσεων, με πολλές από τις πιο αμφιλεγόμενες ενέργειές της να αποκαλύπτονται δεκαετίες αργότερα
Τα κεντρικά γραφεία της CIA βρίσκονται στο Λάνγκλεϊ της Βιρτζίνια, περίπου 24 χιλιόμετρα έξω από την Ουάσινγκτον. Πρόκειται για μία από τις πιο μυστικοπαθείς υπηρεσίες πληροφοριών στον κόσμο, καθώς δεν υποχρεούται να δημοσιοποιεί τον προϋπολογισμό της, το οργανόγραμμά της, τον ακριβή αριθμό των εργαζομένων, τις αμοιβές ή ακόμη και τα ονόματα και τις αρμοδιότητές τους.
σχετικά άρθρα
Από τη δημιουργία της μέχρι σήμερα, η υπηρεσία εξελίχθηκε εντυπωσιακά. Το προσωπικό της, που αρχικά αριθμούσε μόλις 35 άτομα, φέρεται να έφτασε τις 100.000, ενώ ο προϋπολογισμός της αυξήθηκε από μερικές χιλιάδες δολάρια σε περίπου 28 δισεκατομμύρια δολάρια.
Η CIA δημιουργήθηκε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και υπό τη σκιά της επίθεσης στο Περλ Χάρμπορ, με βασική αποστολή τη συλλογή, ανάλυση και συντονισμό πληροφοριών σχετικά με τις προθέσεις της Σοβιετικής Ένωσης. Παράλληλα, είχε τη δυνατότητα να παρεμβαίνει όταν οι διπλωματικές λύσεις είχαν εξαντληθεί και η στρατιωτική επέμβαση δεν θεωρούνταν η κατάλληλη επιλογή.
Ολόκληρη η λειτουργία της υπηρεσίας διαμορφώθηκε μέσα στο κλίμα του Ψυχρού Πολέμου. Για δεκαετίες, περισσότερο από το μισό των διαθέσιμων πόρων της αμερικανικής κοινότητας πληροφοριών κατευθυνόταν στην παρακολούθηση της Σοβιετικής Ένωσης και των συμμάχων της, ενώ παράλληλα εξελισσόταν ένας διαρκής «σιωπηλός πόλεμος» σε περιοχές όπως η Αγκόλα, το Κέρας της Αφρικής, το Κονγκό, το Αφγανιστάν και το Ιράν.
Σύμφωνα με τις μαρτυρίες που παρουσιάζονται, η υπηρεσία σταδιακά απέκτησε πολύ μεγαλύτερο ρόλο από αυτόν που είχε αρχικά προβλεφθεί. Αντί να περιορίζεται στη συλλογή πληροφοριών, ανέλαβε μυστικές επιχειρήσεις, ανατροπές κυβερνήσεων και επιχειρήσεις επιρροής, οι οποίες πραγματοποιούνταν χωρίς δημόσια λογοδοσία.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στην περίοδο κατά την οποία επικεφαλής της CIA ανέλαβε ο Άλεν Ντάλες το 1953. Υποστηρίζεται ότι ήδη από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου είχαν αναπτυχθεί επαφές με πρώην στελέχη του ναζιστικού καθεστώτος, όπως ο Ράινχαρντ Γκέλεν, ο Ότο φον Μπόλσβινγκ και ο Κλάους Μπάρμπι, οι οποίοι αργότερα αξιοποιήθηκαν από τις αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών.
Παράλληλα, αναφέρεται ότι ο ίδιος ο Ντάλες, ως γνωστός δικηγόρος της Wall Street πριν αναλάβει την ηγεσία της CIA, διατηρούσε στενούς δεσμούς με μεγάλες αμερικανικές επιχειρήσεις, γεγονός που, σύμφωνα με αρκετούς από τους συμμετέχοντες στο ντοκιμαντέρ, επηρέασε τον τρόπο με τον οποίο η υπηρεσία αντιμετώπιζε πολλές διεθνείς κρίσεις.
Από το Ιράν μέχρι την Κούβα: Τα πραξικοπήματα και οι μυστικές επιχειρήσεις της CIA
Η πρώτη μεγάλη επιχείρηση που παρουσιάζεται είναι η Επιχείρηση Ajax στο Ιράν το 1953. Ο πρωθυπουργός Μοχάμεντ Μοσαντέκ είχε προχωρήσει στην εθνικοποίηση της Anglo-Iranian Oil Company, προκαλώντας έντονη αντίδραση της Βρετανίας. Το Λονδίνο επέβαλε οικονομικό εμπάργκο στην Τεχεράνη, ενώ στη συνέχεια ζήτησε τη συνδρομή των Ηνωμένων Πολιτειών.
Η CIA οργάνωσε την επιχείρηση ανατροπής του Μοσαντέκ και την επαναφορά του Σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί στην εξουσία. Στο ντοκιμαντέρ παρουσιάζεται η άποψη ότι η επιχείρηση δικαιολογήθηκε πολιτικά με το επιχείρημα πως υπήρχε κίνδυνος το Ιράν να περάσει στη σφαίρα επιρροής της Σοβιετικής Ένωσης.
Η επιτυχία της επιχείρησης θεωρήθηκε τόσο σημαντική ώστε ενίσχυσε την πεποίθηση πως η CIA μπορούσε να ανατρέπει κυβερνήσεις με σχετικά μικρό κόστος.
Ακολούθησε η Γουατεμάλα το 1954. Ο πρόεδρος Χακόμπο Άρμπενς προχώρησε σε αγροτική μεταρρύθμιση, παραχωρώντας εκτάσεις σε φτωχούς αγρότες και επιβάλλοντας φόρους στις εξαγωγές της United Fruit Company, η οποία κυριαρχούσε στην οικονομία της χώρας.
Η CIA, με την υποστήριξη της κυβέρνησης Αϊζενχάουερ, οργάνωσε την ανατροπή του Άρμπενς και την εγκατάσταση στρατιωτικής κυβέρνησης υπό τον στρατηγό Καστίγιο Άρμας. Στις μαρτυρίες που παρουσιάζονται, αρκετοί χαρακτηρίζουν την επιχείρηση ως μία από τις πιο σοβαρές παρεμβάσεις των Ηνωμένων Πολιτειών στη Λατινική Αμερική, επισημαίνοντας ότι ακολούθησαν δεκαετίες βίας και στρατιωτικής δικτατορίας.
Το 1960, η προσοχή στράφηκε στο Κονγκό, όπου ο πρώτος πρωθυπουργός της ανεξάρτητης χώρας, Πατρίς Λουμούμπα, βρέθηκε στο στόχαστρο. Στο ντοκιμαντέρ αναφέρεται ότι ο τότε διευθυντής της CIA Άλεν Ντάλες έδωσε εντολή για την εξόντωσή του, ενώ επισημαίνεται ότι μεταγενέστερη έρευνα του αμερικανικού Κογκρέσου κατέληξε στο συμπέρασμα πως ο πρόεδρος Αϊζενχάουερ είχε εγκρίνει την επιχείρηση.
Ιδιαίτερη θέση καταλαμβάνει και η Κούβα. Μετά την επικράτηση του Φιντέλ Κάστρο και την εθνικοποίηση αμερικανικών επιχειρήσεων, οι σχέσεις Ουάσινγκτον – Αβάνας επιδεινώθηκαν ραγδαία. Η CIA σχεδίασε την εισβολή στον Κόλπο των Χοίρων, την οποία κληρονόμησε ο νεοεκλεγείς πρόεδρος Τζον Φ. Κένεντι.
Η επιχείρηση εξελίχθηκε σε παταγώδη αποτυχία. Περίπου 1.500 Κουβανοί εξόριστοι, εκπαιδευμένοι από τη CIA, αποβιβάστηκαν στην Κούβα, όμως η επιχείρηση κατέρρευσε, καθώς ο Κένεντι αρνήθηκε να προσφέρει αμερικανική αεροπορική υποστήριξη.
Στη συνέχεια, η CIA ανέλαβε την Επιχείρηση Mongoose, στο πλαίσιο της οποίας οργανώθηκαν επανειλημμένες απόπειρες δολοφονίας του Κάστρο. Στο ντοκιμαντέρ αναφέρονται σχέδια που κυμαίνονταν από εκρηκτικά πούρα μέχρι ιδιαίτερα ασυνήθιστες μεθόδους εξόντωσης, ενώ αρκετοί από τους συνομιλητές επισημαίνουν ότι ο αριθμός των σχεδίων εξόντωσης του Κουβανού ηγέτη υπήρξε πολύ μεγαλύτερος από αυτόν που έγινε ευρύτερα γνωστός.
Παράλληλα, παρουσιάζεται η συνεχώς επιδεινούμενη σχέση του Κένεντι με τον Άλεν Ντάλες. Μετά την αποτυχία στον Κόλπο των Χοίρων, ο πρόεδρος φέρεται να δήλωσε ότι ήθελε να «διαλύσει την CIA και να σκορπίσει τα κομμάτια της στους ανέμους», ενώ λίγο αργότερα απομάκρυνε τον Ντάλες από τη θέση του διευθυντή.
Μετά τη δολοφονία του Κένεντι, παρουσιάζεται και το ερώτημα που φέρεται να έθεσε ο Ρόμπερτ Κένεντι στον νέο επικεφαλής της CIA, Τζον ΜακΚόουν: «Σκότωσε η CIA τον αδελφό μου;». Το ντοκιμαντέρ παραθέτει αντικρουόμενες απόψεις γύρω από τη θεωρία εμπλοκής της υπηρεσίας, ενώ παρουσιάζει και τις διαφωνίες σχετικά με τα συμπεράσματα της Επιτροπής Γουόρεν, η οποία κατέληξε ότι ο Λι Χάρβεϊ Όσβαλντ έδρασε μόνος του.
Βιετνάμ, Watergate, Χιλή και οι αποκαλύψεις που άλλαξαν την εικόνα της CIA
Μετά τη δολοφονία του Κένεντι, ο πρόεδρος Λίντον Τζόνσον προχώρησε στην κλιμάκωση του πολέμου στο Βιετνάμ.
Το ντοκιμαντέρ υποστηρίζει ότι το επεισόδιο στον Κόλπο του Τόνκιν το 1964, το οποίο χρησιμοποιήθηκε ως αφορμή για τη μαζική επέκταση της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας, βασίστηκε σε μια επίθεση που αργότερα αμφισβητήθηκε έντονα, με αρκετούς να υποστηρίζουν ότι επρόκειτο για περιστατικό που είτε δεν συνέβη ποτέ είτε παρερμηνεύτηκε.
Στο ίδιο πλαίσιο παρουσιάζεται και η Επιχείρηση Phoenix, κατά την οποία ειδικές ομάδες είχαν ως αποστολή την εξόντωση στελεχών και υποστηρικτών του Βιετκόνγκ. Στο ντοκιμαντέρ γίνεται λόγος για εκτελέσεις πολιτών, βασανιστήρια και επιχειρήσεις που στόχευαν στην τρομοκράτηση του πληθυσμού, ενώ αναφέρεται ότι περίπου 20.000 άνθρωποι σκοτώθηκαν στο πλαίσιο της συγκεκριμένης επιχείρησης.
Παράλληλα, γίνεται εκτενής αναφορά στην Επιχείρηση Chaos, μέσω της οποίας η CIA παρακολουθούσε χιλιάδες Αμερικανούς πολίτες, μεταξύ των οποίων φοιτητές, δημοσιογράφους, καθηγητές και στελέχη του αντιπολεμικού κινήματος. Οι επιχειρήσεις περιλάμβαναν τηλεφωνικές υποκλοπές, παρακολούθηση αλληλογραφίας και μυστικές διαρρήξεις κατοικιών.
Το σκάνδαλο Watergate επιδείνωσε ακόμη περισσότερο την εικόνα της υπηρεσίας. Αν και το ντοκιμαντέρ υποστηρίζει ότι η CIA αρνήθηκε να συμμετάσχει στη συγκάλυψη που επιδίωκε ο πρόεδρος Ρίτσαρντ Νίξον, η εμπλοκή πρώην στελεχών της στην υπόθεση προκάλεσε έντονες πολιτικές αντιδράσεις.
Αμέσως μετά, η προσοχή στρέφεται στη Χιλή, όπου το 1973 ανατράπηκε ο σοσιαλιστής πρόεδρος Σαλβαδόρ Αλιέντε και εγκαταστάθηκε στην εξουσία ο στρατηγός Αουγκούστο Πινοσέτ. Το ντοκιμαντέρ παρουσιάζει τον ρόλο της CIA στη δημιουργία οικονομικής και πολιτικής αστάθειας πριν από το πραξικόπημα, ενώ αναφέρεται ότι μετά την ανατροπή του Αλιέντε χιλιάδες άνθρωποι βασανίστηκαν ή σκοτώθηκαν.
Οι αποκαλύψεις για όλες αυτές τις επιχειρήσεις οδήγησαν το 1975 και το 1976 στις περίφημες έρευνες των επιτροπών Church και Pike του αμερικανικού Κογκρέσου. Για πρώτη φορά παρουσιάστηκαν δημόσια πληροφορίες σχετικά με τις μυστικές επιχειρήσεις της CIA, τις απόπειρες δολοφονίας ξένων ηγετών, τις παρακολουθήσεις πολιτών και τις μυστικές επιχειρήσεις στο εξωτερικό.
Η πίεση που δημιουργήθηκε οδήγησε τον πρόεδρο Τζέραλντ Φορντ να υπογράψει το 1976 εκτελεστικό διάταγμα με το οποίο οριζόταν ότι κανένας υπάλληλος της αμερικανικής κυβέρνησης δεν επιτρέπεται να συμμετέχει ή να συνωμοτεί για πολιτική δολοφονία.
Παρά τη συγκεκριμένη απόφαση, αρκετοί από τους συμμετέχοντες στο ντοκιμαντέρ υποστηρίζουν ότι οι μυστικές επιχειρήσεις αποτελούσαν διαχρονικά εργαλείο της εξωτερικής πολιτικής των κρατών και ότι η συζήτηση γύρω από τα όρια της δράσης των υπηρεσιών πληροφοριών παραμένει ανοιχτή μέχρι σήμερα.
