Το μυστικό χειρόγραφο: Όταν η λαϊκή ψυχή του 17ου αιώνα ζωντανεύει στη Γαλλία
Πόση αλήθεια μπορεί να κρύβει ένα σκονισμένο χειρόγραφο, ξεχασμένο για αιώνες στα ράφια μιας ξένης βιβλιοθήκης; Πόσους ψιθύρους, πόσες πικρίες, πόσες πονηριές από την τουρκοκρατούμενη Ελλάδα του 17ου αιώνα μπορεί να φέρει στο φως μια τέτοια ανακάλυψη; Ομολογώ, όταν έπεσε στα χέρια μου αυτή η ιστορία από τη Deutsche Welle, κατάλαβα αμέσως ότι έχουμε εδώ ένα… χρυσάφι. Ένα κομμάτι «backstage» της ιστορίας, όπως ακριβώς μας αρέσει στο iaxia.gr.
σχετικά άρθρα
Στο επίκεντρο, ένας πραγματικός «insider» της εποχής του: ο Ερμόδωρος Ρέτζιος, ιησουίτης από τη Χίο (1579-1655). Ένας άνθρωπος που, παρά το ιεραποστολικό του «project» στα νησιά του Αιγαίου, είχε μια άλλη, πιο… γήινη αποστολή. Κατέγραφε με επιμέλεια τις παροιμίες και τα γνωμικά που άκουγε από τα χείλη του απλού, καταπιεσμένου λαού. Μια πηγή λαϊκής σοφίας, ένα «Oral History Project» εν τη γενέσει του, που διαδραματιζόταν στην Ελλάδα των αρχών του 17ου αιώνα, κάτω από τον βαρύ ζυγό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Ξέραμε λίγα για τον Ρέτζιο. Γνωρίζαμε ότι είχε σπουδάσει στη Ρώμη, σε ένα κολλέγιο για καθολικά ελληνόπουλα – κάτι που, όπως θα δούμε, έχει τη σημασία του. Είχαμε την υποψία ότι είχε συντάξει μια συλλογή παροιμιών, από την οποία είχαμε μόλις τριάντα. Οι ειδικοί, οι ιστορικοί ντετέκτιβ του establishment, πίστευαν ότι η υπόλοιπη βιβλιοθήκη του είχε καταστραφεί στην τρομερή σφαγή της Χίου το 1822. Ένας κώδικας του, του Γεωργίου Παχυμέρη, σώθηκε στη Βατικανή Βιβλιοθήκη. Αλλά οι παροιμίες; Αυτές ήταν το μεγάλο, χαμένο κομμάτι του παζλ.
Και ξαφνικά, «shock and awe»! Μέσα από μια απίθανη διαδρομή, το χαμένο κομμάτι βρέθηκε. Ο σύγχρονός του, ο Γάλλος ιεραπόστολος Αδριανός Περβιγέ, είχε στείλει παροιμίες του Χιώτη συναδέλφου στον λόγιο γιατρό Λουδοβίκο Γοδεφρείδο στην Ορλεάνη. Εκείνος, με τη σειρά του, τις καθαρόγραψε, τις εμπλούτισε με λατινικές και γαλλικές μεταφράσεις, και κάπως έτσι το χειρόγραφο έφτασε στην Κρατική Βιβλιοθήκη της Ορλεάνης. Εκεί, βρέθηκε, ανασύρθηκε, και εκδόθηκε από δύο… νεαρούς, Νορβηγούς καθηγητές του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ, τον γλωσσολόγο Toon Van Hal και τον κλασσικό φιλόλογο Han Lamers. Ενενήντα (!) παροιμίες ακόμα, να σπαρταράνε στο φως της μέρας, σαν να γράφτηκαν χθες – το 30.03.2026, για την ακρίβεια.
Και ποιες ήταν αυτές οι παροιμίες; Αρκετές τις έχουμε ακούσει, τις λέμε ακόμα. «Της νύκτας τα καμώματα, τα βλέπει ‘μέρα, και γελά». Πόσο επίκαιρο, αναρωτιέμαι, για τις νυχτερινές… παρανομίες του σήμερα! «Κόρακας κοράκου μάτι δεν ευγάζει» – μια διαχρονική αλήθεια για την αλληλεγγύη των συμφερόντων. «Η γλώσσα κόκκαλα δεν έχει, και κόκκαλα τζακίζει» – μια ωδή στην καταστροφική δύναμη του λόγου. Η σοφία του ναυτικού λαού, με το «Ου κολυμπητής δεν γνωρίζεται όταν εμπαίνει, αμ’ όταν ευγειένει», φανερώνει την αλήθεια της δοκιμασίας. Και η θυμοσοφία των απλών ανθρώπων, με το «Ο φίλος στην ανάγκην σου, και ο εχθρός σου στην χαράν σου», αποδεικνύει ότι οι ανθρώπινες σχέσεις παραμένουν ένα ανεξιχνίαστο μυστήριο.
Το πιο ενδιαφέρον, όμως, είναι αλλού. Παρά την Τουρκοκρατία, η παρουσία των Τούρκων στις παροιμίες είναι σχεδόν μηδαμινή. Ένα «Τούρκον είδες, άσπρα θέλει, και άλλον είδες, και άλλα θέλει» είναι αρκετό για να αποτυπώσει το άγχος μπροστά στους φοροεισπράκτορες – οι οποίοι, ως γνωστόν, δεν έχουν εθνικότητα όταν πρόκειται για «μπικικίνια».
Αντιθέτως, περισσεύουν τα γνωμικά που σχετίζονται με τον ορθόδοξο κλήρο. «Αι έχει ψωμί το μοναστήρι, και καλογέροι ποτέ δεν λείπουν». Μια πικρή αλήθεια για την ανθρώπινη φύση, ανεξαρτήτως ράσου. «Πόσοι φιλούν του Παπά το χερί, και αποθυμούν νά τον κομμένον». Εδώ, ο σαρκασμός χτυπάει κόκκινο. Και φυσικά, το all-time classic: «Ότι σου λέγει ο παπάς, κάμνε, και τα κάμνει, μην τα κάμνης». Αυτή η πληθώρα, αναρωτιέται κανείς, είναι τυχαία ή μήπως κρύβει και μια κάποια «χαιρεκακία» του καθολικού ιεραπόστολου Ερμόδωρου; Μήπως αντανακλά την αντιπαλότητα Καθολικών-Ορθοδόξων, με τον Ρέτζιο να απολαμβάνει, δια της λαϊκής σοφίας, να «τσακίζει κόκκαλα» στους αντιπάλους του;
Δεν θα ήταν, άλλωστε, η πρώτη φορά που ο Χιώτης ιησουίτης έδειχνε τις «ευαισθησίες» του. Σε μια από τις ελάχιστες επιστολές του που σώθηκαν, ένα «ραπόρτο» στα κεντρικά της οργάνωσής του στη Ρώμη το 1633, ο Ρέτζιος αναφέρει με υπερηφάνεια ότι είχε προσηλυτίσει μια νεαρή γυναίκα που ζούσε «εν αμαρτία» με έναν άπιστο επί δώδεκα χρόνια. Ο λόγος; Δεν μπορούσε να πληρώσει το οικονομικό τίμημα για την άφεση αμαρτιών από ορθόδοξο παπά. Έτσι, ασπάστηκε το καθολικό δόγμα υπό τις ευλογίες του Ερμόδωρου. Μια «business transaction» με θρησκευτικό μανδύα, θα έλεγε κανείς. – Το establishment, άλλωστε, πάντα βρίσκει τον τρόπο να επιβάλλεται. –
Ποιος ξέρει τι άλλα μυστικά κρύβουν οι άχραντες σελίδες της ιστορίας μας, περιμένοντας τον επόμενο τολμηρό ανασκαφέ; Ή μήπως, όπως λέει και η παροιμία, «τα βλέπει ‘μέρα, και γελά», περιμένοντας τη σωστή στιγμή να αποκαλυφθούν;
