Το «τυφλό» στοίχημα του Τραμπ στο Ιράν, το βαθύ κράτος της Τεχεράνης και η παγίδα του Κόλπου
Η στρατηγική μυωπία της Ουάσιγκτον απέναντι σε έναν γραφειοκρατικό «μόλυντρο», το διπλωματικό θρίλερ με την Ουκρανία και η Μόσχα που κρατά τα κλειδιά των Εμιράτων
Η κατάσταση στη Μέση Ανατολή θυμίζει πλέον μια παρτίδα σκάκι όπου ο ένας παίκτης κινεί τα κομμάτια με βάση τη στρατηγική δεκαετιών και ο άλλος ανατρέπει τη σκακιέρα ελπίζοντας σε ένα θαύμα. Βρισκόμαστε ήδη στον τρίτο μήνα του πολέμου στο Ιράν και οι εξελίξεις τρέχουν με ρυθμούς που η παγκόσμια διπλωματία αδυνατεί να παρακολουθήσει. Η ρητορική οξύτητα περισσεύει, όμως η ουσιαστική πρόοδος προς μια διπλωματική διέξοδο παραμένει ανύπαρκτη.
σχετικά άρθρα
Ο Ντόναλντ Τραμπ, πιεζόμενος από το εγχώριο φιλοϊσραηλινό λόμπι και τον πρωθυπουργό του Ισραήλ Μπενιαμίν Νετανιάχου, φαίνεται να επιλέγει την επιστροφή στην κινητική δράση (kinetic action). Δεν πρόκειται απλώς για μια τακτική κίνηση, αλλά για ένα τεράστιο ρίσκο που απειλεί την παγκόσμια οικονομία και σταθερότητα.
Στο μυαλό των σχεδιαστών της Ουάσιγκτον, η επανέναρξη της πολεμικής φάσης θεωρείται λιγότερο κοστοβόρα από την αποδοχή μιας ενισχυμένης Τεχεράνης. Πρόκειται για έναν μνημειώδη λανθασμένο υπολογισμό. Το Ιράν ζει υπό καθεστώς αποκλεισμού και «μέγιστης πίεσης» εδώ και 47 χρόνια. Έχει μάθει όχι απλώς να επιβιώνει, αλλά να ελίσσεται και να εκμεταλλεύεται τις ρωμές του διεθνούς συστήματος. Η ψευδαίσθηση ότι μια νέα στρατιωτική πίεση θα γονατίσει το καθεστώς αποδεικνύει πόσο βαθιά νυχτωμένη παραμένει η Δύση.
Το Μόλυντρο της Τεχεράνης και οι Παράλληλοι Θεσμοί
Το βασικότερο λάθος των δυτικών αναλυτών είναι ότι αντιμετωπίζουν το Ιράν σαν μια οπισθοδρομική χώρα που διοικείται από μια διμοιρία φανατικών πολιτοφυλάκων. Η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη και τρομακτική. Το ιρανικό κράτος είναι ένα γραφειοκρατικό τέρας με τεράστια θεσμική μνήμη και εξειδίκευση στη διπλωματία και τις διαπραγματεύσεις. Αυτοί οι άνθρωποι είναι αφοσιωμένοι στον σκοπό τους και διαβάζουν πολύ καλά τα μαθήματά τους πριν καθίσουν σε οποιοδήποτε τραπέζι.
«Το γραφείο του Ανώτατου Ηγέτη, το περίφημο Beit Rahbari, δεν είναι απλώς ένα πολιτικό κέντρο. Είναι ένας ισχυρός μηχανισμός που περιβάλλεται από ένα σύμπλεγμα think tanks και διαθέτει τη δική του, αυτόνομη υπηρεσία πληροφοριών.»
Οι πλοκάμοι αυτού του μηχανισμού εκτείνονται παντού: από τα πανεπιστήμια και τις θρησκευτικές μειονότητες μέχρι τις σιιτικές πολιτοφυλακές στο Ιράκ. Κάθε θεσμός στο Ιράν —από τους Φρουρούς της Επανάστασης (IRGC) μέχρι το Υπουργείο Πληροφοριών και το Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας— διαθέτει τη δική του ομάδα συμβούλων, ακαδημαϊκών και αναλυτών. Όλο αυτό το δίκτυο τροφοδοτεί τη διαδικασία λήψης αποφάσεων, καθιστώντας το σύστημα απρόσβλητο σε εξωτερικούς κραδασμούς. Το σύστημα αυτό έχει έναν και μοναδικό πρωταρχικό στόχο: την αυτοσυντήρησή του.
Ο Μύθος του Ανεξάρτητου Ιρανικού Στρατού
Μια άλλη επικίνδυνη αυταπάτη, που συντηρείται κυρίως από κύκλους της ιρανικής διασποράς, είναι ο διαχωρισμός του τακτικού στρατού (Artesh) από τους Φρουρούς της Επανάστασης. Πολλοί ήλπιζαν ότι κατά τη διάρκεια των πρόσφατων ταραχών και διαδηλώσεων, ο Artesh θα μπορούσε να αλλάξει στρατόπεδο ή να λειτουργήσει ως αντίβαρο στον ιδεολογικό φανατισμό του IRGC. Αυτό το τρένο όμως έχει φύγει εδώ και δεκαετίες.
Ο τακτικός στρατός έχει διεισδυθεί πλήρως και έχει μολυνθεί από τον ίδιο ιό του επαναστατικού ζήλου. Δεν υπάρχει καμία αυτονομία. Το σύστημα είναι πλέον ενιαίο. Η εθελοντική πολιτοφυλακή Basij, η οποία ξεκίνησε ως ανεξέλεγκτες ομάδες θρησκευόμενων νεολαίων, έχει ενταχθεί οργανικά υπό τον έλεγχο του IRGC, λειτουργώντας ως το βασικό φυτώριο ιδεολογικής στρατολόγησης. Η στρατιωτική δομή του Ιράν, που αριθμεί εκατοντάδες χιλιάδες στελέχη, παρουσιάζει ένα απόλυτα αρραγές μέτωπο, σε αντίθεση με τη διοίκηση Τραμπ που χαρακτηρίζεται από εσωτερικές αντιφάσεις και ασυνεννοησία.
Τα Επικοινωνιακά Αυτογκόλ της Ουάσιγκτον
Η έλλειψη πειθαρχίας στη λήψη αποφάσεων και την επικοινωνία από την πλευρά των ΗΠΑ υπονομεύει διαρκώς τη διαπραγματευτική τους ισχύ. Το πρόσφατο παράδειγμα, όπου ο Ντόναλντ Τραμπ σε μια δημόσια τοποθέτηση άρχισε να ωρύεται για τα όπλα που έδωσαν οι ΗΠΑ στους Κούρδους, είναι ενδεικτικό. Όταν η επίσημη αμερικανική γραμμή απαιτεί από το Ιράν να σταματήσει να εξοπλίζει τη Χαμάς, τους Χούθι και τη Χεζμπολάχ, και ο ίδιος ο Αμερικανός Πρόεδρος παραδέχεται ότι εξοπλίζει παραστρατιωτικές ομάδες, η αξιοπιστία της Ουάσιγκτον καταρρακώνεται.
Οι Ιρανοί απαντούν απλώς: «Εσείς εξοπλίζετε τις δικές σας πολιτοφυλακές, εμείς τις δικές μας». Αυτή η στρατηγική ασυνέπεια έδωσε το πάνω χέρι στην Τεχεράνη από την πρώτη στιγμή. Ο πόλεμος της προπαγάνδας χάθηκε για τις ΗΠΑ και το Ισραήλ από την πρώτη κιόλας ημέρα, όταν το πλήγμα σε ένα σχολείο αμαύρωσε ανεπανόρθωτα τη διεθνή εικόνα της συμμαχίας, θυμίζοντας εποχές Αμπού Γκράιμπ.
Η Πολιτιστική Μεταστροφή και ο Νέος Εθνικισμός
Την ίδια ώρα, στο εσωτερικό του Ιράν συντελούνται δομικές αλλαγές που η Δύση αδυνατεί να αποκωδικοποιήσει. Το καθεστώς μετατοπίζεται σταδιακά από την καθαρά ισλαμική, σιιτική ρητορική προς έναν έντονο εθνικισμό. Αρχαία σύμβολα, όπως η Περσέπολη και οι μύθοι του Shahnameh (Το Βιβλίο των Βασιλέων), επιστρατεύονται πλέον στην κρατική προπαγάνδα.
Αυτή η πολιτιστική στροφή συνοδεύεται από μια μη αναστρέψιμη κοινωνική δυναμική. Το κίνημα των γυναικών ενάντια στη μαντίλα (hijab) δεν μπορεί να αναχαιτιστεί από κανέναν ηγέτη —είτε αυτός θεωρείται σκληροπυρηνικός είτε μετριοπαθής— για τον απλούστατο λόγο ότι ακόμη και οι κόρες των ίδιων των αξιωματούχων του καθεστώτος έχουν πετάξει τη μαντίλα. Το Ιράν μετατρέπεται σε ένα ακραίο κράτος αστυνόμευσης και ελέγχου, με πλήρη αποκλεισμό του διαδικτύου για τον φόβο των δυτικών συστημάτων παρακολούθησης (τύπου Palantir), αλλά δεν πρόκειται ποτέ να γίνει Βόρεια Κορέα ή Λιβύη. Τα σύνορά του είναι πολύ πορώδη και η εθνοτική του σύνθεση πολύ περίπλοκη για κάτι τέτοιο.
Η Παγίδα του Εθνικισμού και η Συσπείρωση
Ένα από τα μεγαλύτερα σφάλματα της στρατηγικής Τραμπ και Νετανιάχου ήταν η προσπάθεια εργαλειοποίησης των εθνοτικών μειονοτήτων, όπως οι Κούρδοι ή οι Αζέροι, με στόχο τη διάσπαση της χώρας. Αυτή η προσέγγιση πυροδότησε τα αντανακλαστικά του ιρανικού εθνικισμού, ακόμη και ανάμεσα στα πιο αντιπολιτευόμενα στρώματα της διασποράς.
«Όταν τίθεται θέμα εδαφικής ακεραιότητας και κυριαρχίας, οι Ιρανοί συσπειρώνονται γύρω από τη σημαία. Όχι για να στηρίξουν το καθεστώς, αλλά για να προστατεύσουν την πατρίδα τους από τον διαμελισμό.»
Επιπλέον, η θεωρία ότι οι Αζέροι θα μπορούσαν να εξεγερθούν εναντίον της Τεχεράνης στερείται σοβαρότητας. Οι Αζέροι αποτελούν την άρχουσα τάξη στο Ιράν, ελέγχουν τις ανώτατες βαθμίδες του στρατού και του IRGC και διοικούν τη χώρα. Γιατί να εξεγερθούν ενάντια σε ένα σύστημα που τους ανήκει; Η στρατηγική της «αποκεφάλισης» του καθεστώτος απέτυχε, αφήνοντας πίσω της μια κοινωνία πληγωμένη αλλά αποφασισμένη να αμυνθεί.
Το Μονοπάτι των Διαπραγματεύσεων και η Πολεμική Κλίκα
Τι χρειάζεται λοιπόν για να καθίσουν οι Ιρανοί στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων; Η ιστορία δείχνει τον δρόμο: το 2013, η κυβέρνηση Ομπάμα συμφώνησε να αναγνωρίσει το δικαίωμα του Ιράν στον εμπλουτισμό ουρανίου σε ιρανικό έδαφος. Μόνο τότε ξεκίνησαν οι ουσιαστικές συνομιλίες που οδήγησαν στη συμφωνία του 2015. Αν η Ουάσιγκτον συνεχίσει να προβάλλει μαξιμαλιστικές απαιτήσεις, δεν θα πετύχει τίποτα.
Σήμερα, η ηγεσία στην Τεχεράνη είναι πολύ πιο νεανική, απρόβλεπτη και ριψοκίνδυνη σε σχέση με το παρελθόν. Ανώτατοι αξιωματούχοι που επιζητούν τη σύγκρουση βρίσκονται πλέον στο τιμόνι. Αν οι ΗΠΑ ονειρεύονται μια χερσαία εισβολή, πρέπει να ξέρουν ότι αυτή είναι η φαντασίωση και της ιρανικής πολεμικής τάξης. Είναι εκπαιδευμένοι για αυτόν ακριβώς τον πόλεμο, έχουν τελειοποιήσει την τέχνη των αυτοσχέδιων εκρηκτικών μηχανισμών και των ενεδρών και, κατά κάποιο τρόπο, ζουν για αυτή τη σύγκρουση.
Το Ουκρανικό Φλερτ με τις Χώρες του Κόλπου
Μέσα σε αυτό το εκρηκτικό σκηνικό, η Ουκρανία επιχειρεί να εισέλθει σφήνα στις σχέσεις των χωρών του Κόλπου, προσφέροντας την πολύτιμη τεχνογνωσία της στην κατάρριψη των ιρανικών drones τύπου Shahed, τα οποία η Μόσχα χρησιμοποιεί κατά κόρον στα δικά της μέτωπα. Το Κίεβο αναζητά απεγνωσμένα υλική και οικονομική στήριξη, όμως οι προσπάθειές της προσκρούουν σε έναν τοίχο.
Η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα εμφανίζονται εξαιρετικά απρόθυμα να δυσαρεστήσουν τη Ρωσία. Οι σχέσεις της Μόσχας με τον Κόλπο είναι βαθιές, ιστορικές και πολυεπίπεδες. Αντίθετα, η Ουκρανία είναι ένα νέο κράτος με άπειρο διπλωματικό σώμα, που στερείται των γλωσσικών δεξιοτήτων και των προσβάσεων που διαθέτουν οι Ρώσοι ανταγωνιστές τους στην περιοχή.
Τα Ρωσικά Δίκτυα και η Απάθεια του Κόλπου
Η Σοβιετική Ένωση υπήρξε κορυφαία στη διπλωματία και την κατασκοπεία, χτίζοντας δίκτυα που λειτουργούν μέχρι σήμερα. Τα δίκτυα ξεπλύματος χρήματος, οι συμμαχίες Ρώσων ολιγαρχών με Άραβες αξιωματούχους και οι μαζικές αγορές ακινήτων στο Ντουμπάι δημιουργούν μια ισχυρή εξάρτηση. Όταν η Ρωσία εισέβαλε στην Ουκρανία, η αντίδραση των χωρών του Κόλπου ήταν μια παγωμένη απάθεια.
Παρά τις φήμες για μακροχρόνιες συμφωνίες παροχής πετρελαίου και οικονομικής βοήθειας προς το Κίεβο με αντάλλαγμα στρατιωτική τεχνογνωσία, οι αναλυτές παραμένουν σκεπτικοί. Τα σύμφωνα κατανόησης (MoUs) που υπογράφονται στον Κόλπο είναι συχνά απλά επικοινωνιακά πυροτεχνήματα χωρίς αντίκρισμα. Οι χώρες της περιοχής είναι πρόθυμες να πάρουν την ουκρανική τεχνογνωσία για τα drones, αλλά δεν πρόκειται να επενδύσουν κεφάλαια ή να προχωρήσουν σε νομισματικές συνεργασίες που θα εξόργιζαν τον Βλαντιμίρ Πούτιν.
Η Διασπασμένη Συμμαχία και το Βλέμμα στο Πεκίνο
Ο Κόλπος δεν είναι πλέον ένα ενιαίο μπλοκ. Τα Εμιράτα έχουν αποχωρήσει ουσιαστικά από το άρμα του ΟΠΕΚ και οι σχέσεις μεταξύ Ριάντ και Αμπού Ντάμπι βρίσκονται στο ναδίρ. Αυτή η διάσπαση, όμως, τους καθιστά ακόμη πιο προσεκτικούς: κανείς δεν θέλει να διακινδυνεύσει τις σχέσεις του με τις υπερδυνάμεις —τις ΗΠΑ, τη Ρωσία ή την Κίνα.
Η προσοχή όλων είναι πλέον στραμμένη στη μεγάλη σύνοδο κορυφής στην Κίνα. Ο Τραμπ, έχοντας καθυστερήσει τη συνάντηση λόγω της κρίσης, μεταβαίνει στο Πεκίνο χωρίς το τρόπαιο μιας στρατιωτικής ή διπλωματικής νίκης στο Ιράν. Χωρίς την πίεση ενός άμεσου χρονικού ορίζοντα, ο πόλεμος μετατρέπεται σε μια αναμέτρηση φθοράς και αποκλεισμού. Η Ουάσιγκτον ίσως αναγκαστεί τώρα να παίξει το παιχνίδι της Τεχεράνης: να ροκανίσει τον χρόνο, περιμένοντας ποιος θα ιδρώσει πρώτος στο τραπέζι της παγκόσμιας γεωπολιτικής σκακιέρας.
