Παρακολουθώντας τη ρητορική που αναβλύζει το τελευταίο 48ωρο από τον Λευκό Οίκο, δημιουργείται η εντύπωση μιας απόλυτα ελεγχόμενης κατάστασης. Οι δηλώσεις του Αμερικανού προέδρου, Ντόναλντ Τραμπ, περισσεύουν σε αυτοπεποίθηση: το Ιράν στερείται ηγεσίας, η αεροπορία και το ναυτικό του έχουν «καταστραφεί» και η επιβολή της αμερικανικής θέσης είναι απλώς θέμα χρόνου. Ωστόσο, αναλύοντας τα δεδομένα στο πεδίο, όπως επισημαίνουν κορυφαίοι Αμερικανοί αναλυτές, η εικόνα που διαμορφώνεται είναι εντελώς διαφορετική. Υπάρχει μια αγεφύρωτη απόσταση ανάμεσα στο αφήγημα που «πουλάει» η Ουάσιγκτον στο εσωτερικό της ακροατήριο και στη σκληρή γεωπολιτική πραγματικότητα που διαδραματίζεται στη Μέση Ανατολή.
σχετικά άρθρα
Για εμάς, στην ευρωπαϊκή πλευρά του Ατλαντικού, η κατανόηση αυτής της διάστασης είναι κρίσιμη. Όταν η επικοινωνιακή διαχείριση έρχεται αντιμέτωπη με τα πραγματικά γεγονότα, η πραγματικότητα κερδίζει πάντα. Και στην προκειμένη περίπτωση, η πραγματικότητα μετριέται σε βαρέλια πετρελαίου, σε ασύμμετρες στρατιωτικές απειλές και στον έλεγχο της πιο νευραλγικής θαλάσσιας αρτηρίας του πλανήτη.
Η Ιστορική Μνήμη και οι Ρίζες της Καχυποψίας
Για να αποκρυπτογραφήσουμε τις κινήσεις της Τεχεράνης, είναι επιτακτικό να κοιτάξουμε πίσω από το πέπλο της αμερικανικής προπαγάνδας. Το αφήγημα ότι «το Ιράν προσπαθεί να καταστρέψει τις ΗΠΑ εδώ και 47 χρόνια» είναι μια απλουστευτική προσέγγιση που εξυπηρετεί τη δημιουργία ενός «απόλυτου κακού», προκειμένου να δικαιολογηθούν νομικά και ηθικά αμφιλεγόμενες ενέργειες. Η ιρανική οπτική, όμως, διαθέτει βαθύ ιστορικό υπόβαθρο.
Η μνήμη του Ιράν δεν ξεκινά το 1979. Ανατρέχει στο 1953 και στο πραξικόπημα της CIA, το οποίο ανέτρεψε τη νόμιμα εκλεγμένη κυβέρνηση Μοσαντέκ για τον έλεγχο των πετρελαίων, εγκαθιδρύοντας το φιλικό προς τη Δύση καθεστώς του Σάχη. Ακόμη πιο καθοριστικός είναι ο οκταετής πόλεμος Ιράν-Ιράκ τη δεκαετία του ’80. Σε εκείνη τη σύρραξη, οι ΗΠΑ στήριξαν ανοιχτά τον Σαντάμ Χουσεΐν, σε έναν πόλεμο που κόστισε τη ζωή σε σχεδόν μισό εκατομμύριο Ιρανούς. Αυτή είναι η κληρονομιά που καθοδηγεί τις αποφάσεις της Τεχεράνης σήμερα: μια βαθιά, υπαρξιακή δυσπιστία απέναντι στις δυτικές προθέσεις.
Το Διπλό Μπλόκο και η Παράδοξη Διαπραγμάτευση
Η τρέχουσα διπλωματική στάση των ΗΠΑ εγείρει σοβαρά ερωτήματα ως προς τη λογική της. Πρόσφατα, υπήρξε η συζήτηση για το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ, με την Τεχεράνη να δηλώνει αρχικά έτοιμη να επιτρέψει την περιορισμένη διέλευση πλοίων στο πλαίσιο της συμφωνηθείσας εκεχειρίας. Ωστόσο, η διαδικασία κατέρρευσε εν τη γενέσει της. Γιατί; Διότι, όπως κατέστη σαφές από το Ιράν, η συμφωνία έπρεπε να είναι αμοιβαία.
Αντ’ αυτού, η αμερικανική πλευρά απαίτησε από το Ιράν να άρει μονομερώς το δικό του μπλόκο, διατηρώντας ταυτόχρονα το αμερικανικό σε πλήρη ισχύ. Αυτό αποτελεί διπλωματικό παράδοξο. Δεν νοείται σε μια διαπραγμάτευση όπου ο αντίπαλος διαθέτει ξεκάθαρη γεωπολιτική μόχλευση –τον φυσικό έλεγχο των Στενών– να απαιτείς τη συνθηκολόγησή του χωρίς κανένα αντάλλαγμα. Το αποτέλεσμα ήταν αναμενόμενο: τα Στενά έκλεισαν ξανά, και τα ιρανικά ταχύπλοα επέστρεψαν στο να επιβάλλουν τον νόμο τους.
Ο Έλεγχος των Στενών και η Ναυτική Σκακιέρα
Ενώ ο Αμερικανός πρόεδρος διαρρηγνύει τα ιμάτιά του ότι το ναυτικό του Ιράν έχει αφανιστεί, η δράση στο Στενό του Ορμούζ τον διαψεύδει κατηγορηματικά. Η πρόσφατη στοχοποίηση τάνκερ από ιρανικά ταχύπλοα των Φρουρών της Επανάστασης (IRGC) δεν αποτελεί απλώς στρατιωτικό επεισόδιο, αλλά ένα ισχυρό μήνυμα ασύμμετρης αποτροπής.
Το Ιράν δεν χρειάζεται έναν συμβατικό στόλο από θωρηκτά για να επιβάλει τη θέλησή του. Διαθέτει χιλιάδες μικρά, ευέλικτα σκάφη, εξοπλισμένα με αντιπλοϊκούς πυραύλους, κρυμμένα σε υπόγειες εγκαταστάσεις κατά μήκος της ακτογραμμής. Ο σκοπός τους δεν είναι απαραίτητα να βυθίσουν κάθε πλοίο που περνά, αλλά να καταστήσουν σαφές προς πάσα κατεύθυνση –και κυρίως προς τον Λευκό Οίκο– ότι κανένα φορτίο αξίας εκατοντάδων εκατομμυρίων δολαρίων δεν πρόκειται να περάσει χωρίς την έγκρισή τους. Η τακτική αυτή παραλύει την παγκόσμια ναυτιλία, καθώς τεράστια δεξαμενόπλοια, ανίκανα να κάνουν ελιγμούς, αναγκάζονται να αλλάξουν πορεία υπό τον φόβο της καταστροφής.
Όσο η διπλωματία βαλτώνει στις αντιφάσεις της, το πραγματικό ρολόι που μετρά αντίστροφα είναι το οικονομικό. Ένας πρώην αξιωματούχος των υπηρεσιών πληροφοριών του Κατάρ προειδοποίησε ότι ο χρόνος τελειώνει και οι στόχοι της εκεχειρίας δεν επιτυγχάνονται. Το κόστος αυτού του μπλόκου για την παγκόσμια οικονομία αυξάνεται εκθετικά με κάθε μέρα που περνά.
Η κατάσταση στην αγορά ενέργειας είναι ενδεικτική της κρίσης. Περίπου 130 δεξαμενόπλοια την ημέρα διέσχιζαν τα Στενά υπό κανονικές συνθήκες. Σήμερα, η ροή αυτή έχει σχεδόν εκμηδενιστεί. Με τον εγκλωβισμό 9 εκατομμυρίων βαρελιών ημερησίως, οι αποθηκευτικοί χώροι στις χώρες του Κόλπου έχουν γεμίσει ασφυκτικά, αναγκάζοντας τους παραγωγούς να διακόψουν την άντληση. Σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας (IEA), η ζημιά στην ενεργειακή υποδομή της Μέσης Ανατολής θα χρειαστεί τουλάχιστον δύο χρόνια για να αποκατασταθεί, ακόμη και αν βρεθεί άμεσα διπλωματική λύση.
Ο Κρυφός Πληθωρισμός και το Κόστος των Καυσίμων
Σε αυτό το σημείο, αξίζει να σταθούμε στην ψευδαίσθηση των χρηματιστηριακών δεικτών. Μπορεί μια αισιόδοξη δήλωση του Αμερικανού προέδρου να ρίχνει προσωρινά την τιμή του πετρελαίου στις αγορές στα 85 δολάρια, ωστόσο η φυσική αγορά λέει μια άλλη ιστορία. Τα παγκόσμια αποθέματα έχουν εξαντληθεί σε βαθμό που να συγκρίνονται μόνο με την περίοδο που το πετρέλαιο είχε σκαρφαλώσει στα 147 δολάρια.
Σήμερα, η πραγματική τιμή που πληρώνουν τα δεξαμενόπλοια για φυσικό προϊόν (το physical cost) ξεπερνά τα 140 δολάρια το βαρέλι. Αυτή η τεράστια ψαλίδα ανάμεσα στην τιμή του ταμπλό και το πραγματικό κόστος εξηγεί γιατί οι τιμές στην αντλία δεν πέφτουν και ίσως εξηγεί και την αίσθηση αρκετών αναλυτών ότι παρακολουθούμε μια ιδιότυπη χειραγώγηση της αγοράς. Αυτός ο κρυφός πληθωρισμός οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια σε μια βαθιά ευρωπαϊκή και παγκόσμια ύφεση.
Ο Αντίκτυπος στην Εφοδιαστική Αλυσίδα και τα Λιπάσματα
Οι παρενέργειες δεν περιορίζονται στο πετρέλαιο. Το ντόμινο της κρίσης έχει χτυπήσει καίρια και τις αερομεταφορές, με εταιρείες όπως η KLM να ακυρώνουν δεκάδες πτήσεις λόγω έλλειψης καυσίμων αεροσκαφών (jet fuel). Όμως, ο πιο σιωπηλός και επικίνδυνος κίνδυνος αφορά τον παγκόσμιο επισιτισμό.
Οι ροές λιπασμάτων από τη Μέση Ανατολή παραμένουν αποκλεισμένες. Ως αποτέλεσμα, οι τιμές των λιπασμάτων έχουν εκτοξευθεί κατά 87%, φτάνοντας τα 720 δολάρια ανά τόνο, το υψηλότερο επίπεδο των τελευταίων τριών ετών. Όπως σχολιάζουν χαρακτηριστικά διεθνείς αναλυτές, “οι αγρότες θα έπρεπε να στείλουν τον λογαριασμό της ζημιάς στον Τραμπ και τον Νετανιάχου”. Πρόκειται για μια αλυσιδωτή αντίδραση που απειλεί να εκτινάξει το κόστος των τροφίμων παγκοσμίως, επιβαρύνοντας περαιτέρω τους ήδη ταλαιπωρημένους καταναλωτές.
Σύγχυση Στρατηγικής και Αλλοπρόσαλλες Κυρώσεις
Μέσα σε αυτό το κλίμα πρωτοφανούς πίεσης, η διοίκηση της Ουάσιγκτον εκπέμπει σήματα απόλυτης σύγχυσης, φέρνοντας σε αμηχανία τόσο τους συμμάχους όσο και τους αντιπάλους της. Οι δηλώσεις κυβερνητικών στελεχών ακυρώνονται μέσα σε λίγα εικοσιτετράωρα.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η πολιτική των κυρώσεων. Ο Αμερικανός Υπουργός Οικονομικών είχε ανακοινώσει ρητά ότι οι ΗΠΑ δεν θα ανανεώσουν τις εξαιρέσεις για το ρωσικό και ιρανικό πετρέλαιο. Μόλις δύο ημέρες αργότερα, επιβλήθηκε άρση αυτών των κυρώσεων για το ρωσικό πετρέλαιο. Παράλληλα, η περίεργη λογική του «διπλωματικού ζίου-ζίτσου», όπου οι ΗΠΑ ελαφρύνουν τις κυρώσεις για να αυξήσουν την ιρανική παραγωγή με σκοπό να τους «εκθέσουν», προκαλεί θυμηδία στους κόλπους της γεωπολιτικής ανάλυσης. Δεν υφίσταται ξεκάθαρη στρατηγική, παρά μόνο μια τακτική σπασμωδικών κινήσεων.
Οι Ανεδαφικές Προσδοκίες για τα Πυρηνικά
Ίσως η πιο ενδεικτική της αποκοπής από την πραγματικότητα δήλωση να είναι η υπόσχεση του Ντόναλντ Τραμπ ότι, μέσω της συμφωνίας, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα μπουν στο Ιράν και θα αφαιρέσουν το «100% του πυρηνικού του υλικού». Πρόκειται για μια προσδοκία που στερείται κάθε ορθολογικής βάσης.
Μετά από εβδομάδες ανηλεών βομβαρδισμών και χιλιάδες χτυπήματα, το Ιράν όχι μόνο δεν συνθηκολόγησε, αλλά διατηρεί ανέπαφο τον έλεγχο των Στενών, το πυραυλικό του οπλοστάσιο και τα συστήματα drones του. Σε ποιο παράλληλο σύμπαν θα δεχόταν η Τεχεράνη να ανοίξει τα σύνορά της και να επιτρέψει την πλήρη, ταπεινωτική απογύμνωσή της μπροστά στα μάτια της διεθνούς κοινότητας; Τέτοιες δηλώσεις αποτελούν καθαρή μυθοπλασία. Το μόνο που πετυχαίνουν είναι να θέτουν τον πήχη σε μη ρεαλιστικά ύψη, εγκλωβίζοντας την αμερικανική διπλωματία στις ίδιες της τις υπερβολές.
Το Τελεσίγραφο της Εκεχειρίας και ο Κίνδυνος Κλιμάκωσης
Ο χρόνος, όμως, δεν είναι άπειρος. Η εκεχειρία, που εξασφάλισε ένα μικρό παράθυρο ευκαιρίας, οδεύει προς τη λήξη της. Και η ρητορική του Λευκού Οίκου παραμένει ανένδοτη: “Καμία παραχώρηση στα Στενά του Ορμούζ, κανένα δικαίωμα διοδίων για το Ιράν”. Από την άλλη πλευρά, το Ιράν έχει θέσει ως αδιαπραγμάτευτη κόκκινη γραμμή τον συνεχή έλεγχο των υδάτων του.
Όταν δύο πλευρές προσέρχονται σε μια υποθετική διαπραγμάτευση με απόλυτα αντίθετες και αμετακίνητες κόκκινες γραμμές, το αποτέλεσμα είναι προδιαγεγραμμένο. Το αδιέξοδο αυτό φέρνει ξανά στο τραπέζι την απειλή του Αμερικανού προέδρου: “Αν δεν υπάρξει συμφωνία, ίσως χρειαστεί να αρχίσουμε να ρίχνουμε βόμβες ξανά”. Μια τέτοια εξέλιξη δεν θα αποτελούσε απλώς διπλωματική αποτυχία, αλλά ένα άλμα στο απόλυτο κενό.
Η Σύγκρουση του Αφηγήματος με την Πραγματικότητα
Αν η πρώτη φάση του πολέμου, με γεμάτες αποθήκες πυρομαχικών, ακέραιες υποδομές και μικρότερη οικονομική ζημιά, απέτυχε να λυγίσει την Τεχεράνη, πάνω σε ποια λογική βασίζεται η πεποίθηση ότι η επανάληψη των βομβαρδισμών θα φέρει διαφορετικό αποτέλεσμα; Τα αμερικανικά και συμμαχικά αποθέματα σε πυραύλους αναχαίτισης έχουν μειωθεί δραματικά, οι αμερικανικές βάσεις στην περιοχή είναι ευάλωτες και το οικονομικό κόστος έχει ήδη ξεφύγει από κάθε έλεγχο.
Κλείνοντας, οι ψευδαισθήσεις μεγαλείου έχουν ημερομηνία λήξης. Κάποια στιγμή, η πλευρά που θα αναγκαστεί να συνθηκολογήσει με την πραγματικότητα θα είναι εκείνη που άνοιξε τον ασκό του Αιόλου, αδυνατώντας να προβλέψει τις συνέπειες. Το Ιράν, γνωρίζοντας τη γεωπολιτική του υπεραξία, δεν πρόκειται να κάνει βήμα πίσω. Το ερώτημα είναι αν η Ουάσιγκτον θα αντιληφθεί εγκαίρως ότι η πολιτική των εντυπώσεων και των απειλών σταμάτησε να έχει αντίκρισμα τη στιγμή που τα ιρανικά ταχύπλοα έκλεισαν τη στρόφιγγα της παγκόσμιας οικονομίας. Η διεθνής κοινότητα παρακολουθεί με κομμένη την ανάσα, ελπίζοντας ότι ο ρεαλισμός θα επικρατήσει πριν ο εφιάλτης μιας ανεξέλεγκτης σύρραξης γίνει οριστικός.
