Ο ακήρυχτος πόλεμος του Νείλου – Τα νέα φράγματα της Αιθιοπίας και η οργή της Αιγύπτου
Η απόφαση της Αντίς Αμπέμπα για τρία νέα υδροηλεκτρικά έργα αναζωπυρώνει την ένταση, με το Κάιρο να αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο ασύμμετρης διπλωματικής και στρατιωτικής απάντησης.
Πριν από μερικά χρόνια, η πιθανότητα μιας ένοπλης σύρραξης μεταξύ της Αιθιοπίας, της Αιγύπτου και του Σουδάν μονοπωλούσε το ενδιαφέρον της διεθνούς κοινότητας. Αφορμή στάθηκε η κατασκευή του Μεγάλου Φράγματος της Αιθιοπικής Αναγέννησης (GERD), ενός κολοσσιαίου έργου στον Νείλο, το οποίο προκάλεσε την έντονη ανησυχία των χωρών που βρίσκονται στον ρου του ποταμού, καθώς φοβήθηκαν ότι θα απειληθεί η πρόσβασή τους στα πολύτιμα ύδατα. Ο πόλεμος τελικά δεν ξέσπασε. Η Αιθιοπία, αγνοώντας τις απειλές και λειτουργώντας με τη στρατηγική του τετελεσμένου γεγονότος, προχώρησε κανονικά στον σχεδιασμό της. Σήμερα, ωστόσο, οι εντάσεις αναζωπυρώνονται επικίνδυνα, καθώς η κυβέρνηση της Αιθιοπίας ανακοίνωσε τα σχέδιά της για την κατασκευή τριών νέων φραγμάτων. Η αναποτελεσματικότητα της διπλωματίας στο παρελθόν δημιουργεί πλέον σοβαρά ερωτηματικά για το πώς θα αντιδράσουν οι γειτονικές χώρες, και ιδίως η Αίγυπτος, μπροστά σε αυτή τη νέα πρόκληση.
σχετικά άρθρα
Η γεωγραφία του Νείλου και οι ιστορικές συνθήκες
Για να κατανοήσει κανείς το βάθος της κρίσης, πρέπει να ανατρέξει στη γεωγραφία της Ανατολικής Αφρικής. Αρκετές χώρες της περιοχής εξαρτώνται σχεδόν απόλυτα από τον Νείλο για την ύδρευση και την άρδευσή τους. Ο ποταμός ρέει από τον Νότο προς τον Βορρά, διασχίζοντας το Σουδάν και την Αίγυπτο, πριν εκβάλει στη Μεσόγειο. Οι δύο κύριοι παραπόταμοί του είναι ο Λευκός Νείλος, που πηγάζει από τη Λίμνη Βικτώρια στην Ουγκάντα, και ο Γαλάζιος Νείλος, που πηγάζει από τη Λίμνη Τάνα στην Αιθιοπία. Ο Γαλάζιος Νείλος είναι ο πλέον καθοριστικός, καθώς αντιπροσωπεύει την πλειονότητα του συνολικού όγκου νερού του ποταμού.
Ιστορικά, η κατανομή των υδάτινων πόρων ευνοούσε την Αίγυπτο, η οποία ως η πιο πολυπληθής και ανεπτυγμένη χώρα της περιοχής κατά τον 20ό αιώνα, διασφάλιζε τη μερίδα του λέοντος. Η Αγγλο-Αιγυπτιακή Συνθήκη του 1929 εγγυήθηκε στην Αίγυπτο και το Σουδάν 48 και 4 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα νερού αντίστοιχα, από τα περίπου 80 δισεκατομμύρια που ήταν συνολικά διαθέσιμα. Το 1959, μια νέα διμερής συνθήκη μεταξύ Αιγύπτου και ανεξάρτητου Σουδάν αύξησε τα ποσοστά αυτά (55,5 και 18,5 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα αντίστοιχα) και τους έδωσε δικαίωμα βέτο σε οποιαδήποτε ανάπτυξη υποδομών στις χώρες που βρίσκονται ψηλότερα στον ρου του ποταμού. Σήμερα, ο Νείλος καλύπτει το 90% των αναγκών της Αιγύπτου σε γλυκό νερό. Όπως είναι προφανές, οι ιστορικές αυτές συμφωνίες αγνόησαν επιδεικτικά τις ανάγκες των υπόλοιπων χωρών, συμπεριλαμβανομένης της Αιθιοπίας.
Το ενεργειακό έλλειμμα της Αιθιοπίας και το φράγμα GERD
Τα γεωπολιτικά και οικονομικά δεδομένα, όμως, έχουν πλέον αλλάξει ριζικά. Η Αιθιοπία είναι σήμερα η δεύτερη πολυπληθέστερη χώρα στην Αφρική, πίσω μόνο από τη Νιγηρία, και διαθέτει μία από τις ταχύτερα αναπτυσσόμενες οικονομίες παγκοσμίως, με μέση ετήσια αύξηση του ΑΕΠ περίπου 10% από το 2004. Παρά την αλματώδη αυτή ανάπτυξη, η χώρα παραμένει σε καθεστώς έντονης ενεργειακής φτώχειας. Σε κατά κεφαλήν βάση, η Αιθιοπία καταναλώνει μόλις το ένα τρίτο της ενέργειας που καταναλώνει η Κένυα ή το Σουδάν και το ένα τέταρτο σε σχέση με τη Νιγηρία.
Για να βελτιώσει το βιοτικό επίπεδο και να ενισχύσει την οικονομία της, η αιθιοπική κυβέρνηση επιχειρεί να μειώσει την εξάρτηση από τα εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα. Πέρυσι, η Αιθιοπία έγινε η πρώτη χώρα στον κόσμο που απαγόρευσε πλήρως την εισαγωγή αυτοκινήτων βενζίνης και πετρελαίου, στοχεύοντας στην αποκλειστική χρήση εγχώριας ηλεκτρικής ενέργειας. Το έργο-ορόσημο σε αυτή την εθνική προσπάθεια είναι το GERD, το οποίο ανακοινώθηκε το 2011. Πρόκειται για ένα γιγαντιαίο φράγμα στον Γαλάζιο Νείλο, κοντά στα σύνορα με το Σουδάν, με τείχος που εκτείνεται για πάνω από ενάμισι χιλιόμετρο και υψώνεται στα 145 μέτρα. Σε πλήρη λειτουργία, το φράγμα μπορεί να παράγει πάνω από 5.000 μεγαβάτ (MW) ρεύματος, υπερδιπλασιάζοντας τη συνολική ενεργειακή ικανότητα της χώρας.
Η μονομερής ανάπτυξη και τα τρία νέα φράγματα
Η κατασκευή του GERD προκάλεσε εξ αρχής οξύτατες αντιδράσεις από την Αίγυπτο και το Σουδάν. Οι τρεις χώρες ξεκίνησαν μαραθώνιες διαβουλεύσεις το 2011, οι οποίες ωστόσο κατέληξαν σε αδιέξοδο. Ενεργώντας μονομερώς, η Αιθιοπία άρχισε να γεμίζει τον ταμιευτήρα το 2020 χωρίς την άδεια των γειτόνων της, για να εγκαινιάσει τελικά το φράγμα τον περασμένο Σεπτέμβριο. Μέχρι στιγμής, το έργο αποτελεί απόλυτο στρατηγικό θρίαμβο για την Αντίς Αμπέμπα. Ήδη καλύπτει πάνω από το 50% της εθνικής παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας και προβάλλεται σταθερά από την κυβέρνηση ως αδιάσειστη απόδειξη της αυξανόμενης γεωπολιτικής βαρύτητας και της κρατικής ικανότητας της χώρας.
Η επιτυχία αυτή ήταν τόσο ηχηρή, που στις αρχές του τρέχοντος έτους η αιθιοπική κυβέρνηση ανακοίνωσε αθόρυβα την πρόθεσή της να κατασκευάσει τρία νέα φράγματα στον Γαλάζιο Νείλο: τα Καραντόμπι (Karadobi), Μαντάγια (Mandaya) και Μπέκο-Άμπο (Beko-Abo). Παρότι κανένα από αυτά δεν έχει το κολοσσιαίο μέγεθος του GERD –η μέγιστη ικανότητα παραγωγής τους υπολογίζεται σε λίγο πάνω από 1.000 MW έκαστο– οι ανακοινώσεις προκάλεσαν εκ νέου σφοδρές αντιδράσεις. Το Σουδάν, παρότι άμεσα εμπλεκόμενο, τηρεί πλέον ηπιότερη στάση, αφενός επειδή προσδοκά αξιόπιστες εξαγωγές ρεύματος από την Αιθιοπία, και αφετέρου επειδή η πολιτική του ηγεσία είναι απορροφημένη από τον εξοντωτικό εμφύλιο πόλεμο στο εσωτερικό της χώρας. Για το Κάιρο, όμως, η εξέλιξη αυτή αντιμετωπίζεται σχεδόν ως αιτία πολέμου.
Η οικονομική ασφυξία της Αιγύπτου και η διπλωματική αντεπίθεση
Η ήδη τεταμένη κατάσταση επιδεινώνεται ραγδαία από τα σοβαρά εσωτερικά προβλήματα της Αιγύπτου. Η χώρα βίωσε ακραίους καύσωνες νωρίτερα φέτος, αναδεικνύοντας τον υπαρξιακό κίνδυνο της λειψυδρίας, την ώρα που το μακροοικονομικό της περιβάλλον είναι ασφυκτικό. Η κρίση στη Μέση Ανατολή έχει πλήξει σκληρά την αιγυπτιακή οικονομία. Ως καθαρός εισαγωγέας πετρελαίου, η Αίγυπτος πιέζεται από την άνοδο των τιμών, ενώ τα δημόσια οικονομικά της έχουν δεχθεί βαρύτατο πλήγμα από τη δραματική μείωση των εσόδων της Διώρυγας του Σουέζ. Η δραστηριότητα των Χούθι στο στενό Μπαμπ ελ-Μαντέμπ έχει αναγκάσει την πλειονότητα των εμπορικών πλοίων που ταξιδεύουν μεταξύ Ευρώπης και Ασίας να αλλάξουν πορεία, κάνοντας τον δαπανηρό περίπλου της Αφρικής.
Υπό αυτή την πίεση, η Αίγυπτος ζήτησε επιτακτικά πολυμερείς διαβουλεύσεις σχετικά με τα νέα φράγματα, αλλά η Αιθιοπία την αγνόησε ξανά. Αυτό οδήγησε σε μια αξιοσημείωτη σκλήρυνση της ρητορικής τις τελευταίες εβδομάδες. Τον περασμένο μήνα, ο Αιγύπτιος υπουργός Εξωτερικών προειδοποίησε ρητά ότι σε περίπτωση που διακοπεί η ροή του νερού, η χώρα του διατηρεί το δικαίωμα στην αυτοάμυνα, επικαλούμενος το Άρθρο 51 του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Λίγες ημέρες αργότερα, Αίγυπτος και Κίνα εξέδωσαν κοινή δήλωση, με το Πεκίνο να αναγνωρίζει το “νόμιμο δικαίωμα της Αιγύπτου να διασφαλίσει την υδατική και επισιτιστική της ασφάλεια” και να καλεί τα κράτη του Νείλου να απέχουν από ενέργειες που προκαλούν βλάβη. Αμέσως μετά, ο υπουργός Άρδευσης της Αιγύπτου χαρακτήρισε το GERD «παράνομο», διαμηνύοντας ότι το Κάιρο δεν θα κλείσει τα μάτια στα ζωτικά του συμφέροντα και θα χρησιμοποιήσει κάθε μέτρο που επιτρέπει το διεθνές δίκαιο.
Ο κίνδυνος ενός πολέμου μέσω αντιπροσώπων
Τι μέλλει γενέσθαι λοιπόν στην ταραγμένη αυτή περιοχή; Ένας άμεσος, συμβατικός πόλεμος του νερού παραμένει απίθανος βραχυπρόθεσμα, αν και δεν μπορεί να αποκλειστεί εντελώς σε περίπτωση παρατεταμένης ξηρασίας. Το πιο ρεαλιστικό –και εξίσου καταστροφικό– σενάριο είναι η Αίγυπτος να απαντήσει εφαρμόζοντας τακτικές πολέμου μέσω αντιπροσώπων (proxy war), υποστηρίζοντας τους πολυάριθμους περιφερειακούς αντιπάλους της Αιθιοπίας.
Το Κάιρο έχει ήδη κάνει εντατικά διπλωματικά ανοίγματα προς την Ερυθραία, της οποίας οι σχέσεις με την Αιθιοπία βρίσκονται σε ιστορικό χαμηλό, ενώ προσέφερε στρατιωτική υποστήριξη στη Σομαλία, ως ευθεία απάντηση στη συμφωνία της Αιθιοπίας με την αποσχισθείσα περιοχή της Σομαλιλάνδης για την απόκτηση εμπορικού λιμανιού. Ο μεγάλος κίνδυνος είναι ότι η αιγυπτιακή παρέμβαση θα μπορούσε να λειτουργήσει ως επιταχυντής, πυροδοτώντας εκ νέου τις ήδη υπάρχουσες εσωτερικές συγκρούσεις της Αιθιοπίας. Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση αντιμετωπίζει ισχυρές προκλήσεις από περιφερειακές πολιτοφυλακές σε ευαίσθητες περιοχές όπως το Τιγκράι και η Αμάρα.
Μέχρι σήμερα, οι εσωτερικές αυτές εντάσεις δεν έχουν κλιμακωθεί ξανά σε έναν γενικευμένο εμφύλιο, κυρίως επειδή η ισορροπία δυνάμεων γέρνει συντριπτικά υπέρ της κεντρικής κυβέρνησης. Ωστόσο, εάν η Αίγυπτος αποφασίσει να χρηματοδοτήσει ή να εξοπλίσει συστηματικά αυτές τις ομάδες, η ισορροπία θα διαταραχθεί, αυξάνοντας κατακόρυφα τους κινδύνους για μια ευρύτερη, ανεξέλεγκτη ανάφλεξη στο Κέρας της Αφρικής.
