Στον σκοτεινό λαβύρινθο της Μέσης Ανατολής, εκεί που η διπλωματία συχνά θάβεται κάτω από τα συντρίμμια των αεροπορικών επιδρομών, ο καθηγητής του Πανεπιστημίου του Σικάγο, Robert Pape, κρούει τον κώδωνα του κινδύνου. Δεν πρόκειται για μια ακόμη θεωρητική προσέγγιση, αλλά για μια ωμή καταγραφή της πραγματικότητας: η Δύση βρίσκεται εγκλωβισμένη σε αυτό που ο ίδιος αποκαλεί «παγίδα της κλιμάκωσης» (escalation trap).
σχετικά άρθρα
Η ψευδαίσθηση της νίκης μέσω των βομβαρδισμών
Η ιστορία, λένε, επαναλαμβάνεται ως φάρσα, αλλά στην περίπτωση του Ιράν, επαναλαμβάνεται ως τραγωδία. Ο Pape, έχοντας μελετήσει την αεροπορική ισχύ για τρεις δεκαετίες, είναι κατηγορηματικός: καμία αεροπορική επιδρομή στα τελευταία 100 χρόνια δεν έχει καταφέρει από μόνη της να προκαλέσει αλλαγή καθεστώτος. Η ελπίδα της κυβέρνησης Trump ότι οι βόμβες θα οδηγούσαν σε κατάρρευση την Τεχεράνη αποδείχθηκε φρούδα. Αντιθέτως, το μόνο που κατάφεραν ήταν να σκληρύνουν τη στάση του καθεστώτος και να συσπειρώσουν την ηγεσία του.
Το πρόβλημα είναι βαθιά πολιτικό. Ο Donald Trump, εγκλωβισμένος στις εσωτερικές ισορροπίες των ΗΠΑ και τις επερχόμενες εκλογές, αναζητά μια «καθαρή νίκη» που θα σβήσει την κληρονομιά του Obama. Όμως, το Ιράν δεν έχει κανέναν λόγο να του προσφέρει αυτό το δώρο. Η έλλειψη εναλλακτικού σχεδίου (Plan B) από την πλευρά της Ουάσιγκτον έχει αφήσει τις ΗΠΑ να ανεβαίνουν μια σκάλα κλιμάκωσης που δεν οδηγεί πουθενά.
Τα τρία στάδια της οικονομικής καταστροφής
Ενώ οι αναλυτές επικεντρώνονται στις στρατιωτικές κινήσεις, η πραγματική βόμβα βρίσκεται στην παγκόσμια οικονομία. Ο Pape προειδοποιεί ότι η εμπλοκή στα Στενά του Ορμούζ —από όπου διέρχεται το 20% του παγκόσμιου πετρελαίου— δεν θα φέρει απλώς ακρίβεια, αλλά πραγματικές ελλείψεις.
Σύμφωνα με το μοντέλο του, βρισκόμαστε ήδη στο κρίσιμο σημείο:
-
Στάδιο 1 (Πρώτες 45 ημέρες): Άνοδος των τιμών λόγω φόβου. Τα αποθέματα υπάρχουν ακόμα, αλλά η αγορά αντιδρά νευρικά.
-
Στάδιο 2 (Ημέρα 45 έως 60): Εξάντληση αποθεμάτων. Εδώ ξεκινούν οι πραγματικές ελλείψεις σε βασικά αγαθά. Ήδη χώρες όπως η Νότια Κορέα και οι Φιλιππίνες βιώνουν τους πρώτους τριγμούς.
-
Στάδιο 3 (Μετά τις 60 ημέρες): Συρρίκνωση της παραγωγής. Χωρίς πρώτες ύλες και ενέργεια, τα εργοστάσια παγκοσμίως θα μειώσουν το ρυθμό τους, οδηγώντας σε μια κατάσταση παρόμοια με την πετρελαϊκή κρίση του 1973.
Αν η κατάσταση δεν εκτονωθεί άμεσα, μέχρι τις αρχές Ιουνίου θα μιλάμε για μια γενικευμένη οικονομική συρρίκνωση που θα θυμίζει τις χειρότερες μέρες του στασιμοπληθωρισμού.
Το ιράν ως ο τέταρτος παγκόσμιος πόλος
Η πιο ανησυχητική πρόβλεψη του καθηγητή αφορά το γεωπολιτικό αποτύπωμα της κρίσης. Αν οι ΗΠΑ αποχωρήσουν τώρα χωρίς μια στρατηγική συμφωνία, το Ιράν δεν θα επιστρέψει στο status quo της 27ης Φεβρουαρίου. Αντιθέτως, θα αναδυθεί ως ο τέταρτος πόλος παγκόσμιας ισχύος.
Με τον έλεγχο των ενεργειακών ροών και την αύξηση των εσόδων του κατά δισεκατομμύρια, το Ιράν θα αποκτήσει τους πόρους για να ολοκληρώσει το πυρηνικό του πρόγραμμα. Η εκτίμηση είναι σοκαριστική: σε ένα χρόνο από τώρα, είναι 90% πιθανό το Ιράν να διαθέτει πολλαπλά πυρηνικά όπλα. Αυτό αλλάζει τα πάντα. Η Τεχεράνη δεν θα είναι πλέον ένας περιφερειακός παίκτης, αλλά ένας πυρηνικός ηγεμόνας που θα ελέγχει την τύχη της παγκόσμιας ενέργειας.
Ο ρόλος του «χαλαστή» και η εμπλοκή του ισραήλ
Στο παιχνίδι αυτό, το Ισραήλ λειτουργεί ως ο «spoiler» (χαλαστής) της διπλωματίας. Ο Pape αναφέρει τουλάχιστον δύο περιπτώσεις όπου, ενώ οι διαπραγματεύσεις ΗΠΑ-Ιράν έδειχναν να καρποφορούν, ισραηλινές επιχειρήσεις εξουδετέρωσαν τους πιο μετριοπαθείς Ιρανούς διαπραγματευτές. Αυτό δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο όπου οι «περιστερές» εξοντώνονται, αφήνοντας το πεδίο ελεύθερο στα «γεράκια» της Τεχεράνης που ζητούν εκδίκηση και πόνο.
Η απειλή του Donald Trump για ολοκληρωτική καταστροφή των ιρανικών υποδομών —μια σαφής πυρηνική απειλή— δεν φαίνεται να πτοεί το καθεστώς. Όπως σημειώνει εύστοχα ο Pape, αν μια ξένη δύναμη σκότωνε τους δικούς μας διαπραγματευτές και μας απειλούσε με αφανισμό, θα παραδινόμασταν; Η απάντηση είναι προφανής.
Η στρατηγική του «μακροχρόνιου πολέμου»
Το Ιράν φαίνεται να έχει υιοθετήσει τη στρατηγική του Βιετνάμ και των Ταλιμπάν: τον μακροχρόνιο πόλεμο φθοράς. Ξέρουν ότι δεν μπορούν να νικήσουν το αμερικανικό ναυτικό σε μια κατά μέτωπο σύγκρουση, αλλά ξέρουν επίσης ότι μπορούν να αντέξουν περισσότερο από την υπομονή της αμερικανικής κοινής γνώμης.
Η πιθανότητα αποστολής χερσαίων δυνάμεων από τις ΗΠΑ, ειδικά για τον έλεγχο του πυρηνικού υλικού, ανεβαίνει πλέον στο 80%. Ο JD Vance και η σκληρή πτέρυγα της κυβέρνησης φαίνεται να αντιλαμβάνονται ότι η οικονομική πίεση δεν αρκεί. Το Ιράν έχει μάθει να επιβιώνει κάτω από κυρώσεις εδώ και δεκαετίες.
Συμπεράσματα μιας προδιαγεγραμμένης κρίσης
Ο Robert Pape δεν προσφέρει αισιοδοξία, αλλά καθαρή σκέψη. Βρισκόμαστε σε μια στιγμή όπου οι λανθασμένοι υπολογισμοί και η εσωτερική πολιτική σκοπιμότητα οδηγούν σε ένα παγκόσμιο αδιέξοδο. Η παγίδα της κλιμάκωσης είναι εδώ, και οι πύλες της εξόδου κλείνουν η μία μετά την άλλη.
Το ερώτημα δεν είναι πλέον ποιος θα κερδίσει τον πόλεμο, αλλά ποιος θα αντέξει το κόστος της επόμενης μέρας. Και για την παγκόσμια οικονομία, το κόστος αυτό ίσως είναι αβάσταχτο.
