Οι γραμμές που σχεδίασαν με αίμα και χρυσάφι – Η αληθινή ιστορία της Μέσης Ανατολής

Κάθε συνοριακή διαφορά, κάθε προσφυγικός καταυλισμός και κάθε θρησκευτική σύγκρουση που σπαράζει σήμερα τη Μέση Ανατολή, έχει μια αφετηρία. Αν ακολουθήσεις τη γραμμή του χρόνου προς τα πίσω, θα καταλήξεις αναπόφευκτα στο ίδιο σημείο: σε κλειστά δωμάτια Ευρωπαίων αριστοκρατών, διπλωματών και χρηματιστών που, εν μέσω του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, τράβηξαν γραμμές πάνω σε χάρτες περιοχών που οι περισσότεροι δεν είχαν επισκεφθεί ποτέ.

σχετικά άρθρα

Η μυστηριώδης ανθρώπινη μορφή στον Άρη που δίχασε τον κόσμο: Τι κρύβεται πίσω από το πρόσωπο που εντόπισε η NASA

Μία ατελείωτη οικογενειακή διαμάχη: Πώς Κίνα και Ταϊβάν παραμένουν εγκλωβισμένες σε έναν εμφύλιο 76 ετών

Ανακαλύφθηκε νέο είδος εντόμου σε σπηλιά στο Καστελόριζο και πήρε το όνομά του από τον «Άρχοντα των Δαχτυλιδιών»

Το 1916, ο κόσμος βυθιζόταν στην καταστροφή. Ενώ εκατομμύρια άνδρες αιμορραγούσαν στα χαρακώματα, η Βρετανία και η Γαλλία τεμάχιζαν κρυφά τη Μέση Ανατολή. Όμως, αυτή δεν είναι απλώς μια ιστορία ιμπεριαλισμού. Είναι η ιστορία της αθέατης αρχιτεκτονικής του κεφαλαίου. Πίσω από κάθε σύνορο υπήρχε ένας ισολογισμός· πίσω από κάθε υπόσχεση, μια οικονομική συναλλαγή.

Ο «Μεγάλος Ασθενής» και το κυνήγι του μαύρου χρυσού

Για έξι αιώνες, η Οθωμανική Αυτοκρατορία ήλεγχε τα εδάφη που σήμερα ονομάζουμε Ιράκ, Συρία, Λίβανο και Παλαιστίνη. Τον 19ο αιώνα, όμως, το άλλοτε πανίσχυρο κράτος ήταν ο «ασθενής της Ευρώπης». Οι ευρωπαϊκές δυνάμεις παραμόνευαν σαν αρπακτικά. Η Γαλλία κοίταζε τη Συρία, η Βρετανία ήλεγχε τη Διώρυγα του Σουέζ και η Ρωσία πίεζε για την Κωνσταντινούπολη.

Αυτό που κανείς δεν είχε υπολογίσει πλήρως ήταν αυτό που κρυβόταν στο υπέδαφος: το πετρέλαιο. Το 1908, στην Περσία, μια εκτόξευση μαύρου χρυσού ύψους 15 μέτρων άλλαξε τον ρου της ιστορίας. Η γέννηση της Anglo-Persian Oil Company σηματοδότησε την έναρξη μιας πολιτικής ιστορίας που θα κατανάλωνε τον επόμενο αιώνα.

Ο Τσόρτσιλ και η ναυτική υπεροχή

Το πετρέλαιο έγινε στρατηγική προτεραιότητα λόγω του βρετανικού ναυτικού. Ο νεαρός τότε Ουίνστον Τσόρτσιλ κατάλαβε ότι αν ο στόλος δεν μετατρεπόταν από άνθρακα σε πετρέλαιο, η Βρετανία θα έχανε την παγκόσμια κυριαρχία της. Το πρόβλημα ήταν απλό: η Βρετανία δεν είχε δικό της πετρέλαιο.

Δύο μήνες πριν την έναρξη του Μεγάλου Πολέμου, η βρετανική κυβέρνηση αγόρασε το 51% της Anglo-Persian. Δεν ήταν μια απλή επένδυση, αλλά μια δήλωση στρατηγικής πρόθεσης. Ταυτόχρονα, ο Αρμένιος μεσίτης Καλούστ Γκιουλμπενκιάν, ο άνθρωπος που έπαιζε σκάκι με αυτοκρατορίες, είχε ήδη εντοπίσει τα τεράστια κοιτάσματα της Μεσοποταμίας (σημερινό Ιράκ).

Τρεις υποσχέσεις, ένα μεγάλο ψέμα

Η Βρετανία, με την κυνικότητα των μεγάλων αυτοκρατοριών, άρχισε να δίνει ταυτόχρονα αντικρουόμενες υποσχέσεις για την ίδια γη. Η πρώτη δόθηκε στους Άραβες: ο Σερ Χένρι ΜακΜάχον υποσχέθηκε στον Σαρίφη της Μέκκας, Χουσεΐν μπιν Αλί, την αραβική ανεξαρτησία με αντάλλαγμα μια εξέγερση κατά των Οθωμανών. Οι Άραβες πίστεψαν και πέθαναν στην έρημο για μια ελευθερία που δεν θα ερχόταν ποτέ.

Η δεύτερη υπόσχεση ήταν η μυστική Συμφωνία Σάικς-Πικό. Ενώ οι Άραβες πολεμούσαν, ο Μαρκ Σάικς και ο Φρανσουά Ζορζ-Πικό μοίραζαν τη λεία: η Γαλλία θα έπαιρνε τη Συρία και τον Λίβανο, η Βρετανία το Ιράκ και την Παλαιστίνη. Οι γραμμές σχεδιάστηκαν με χάρακα πάνω στο χάρτη, χωρίζοντας φυλές, οικογένειες και εμπορικές οδούς που συνυπήρχαν για αιώνες.

Η οικογένεια Ρότσιλντ και η Διακήρυξη Μπάλφουρ

Το 1917, η Βρετανία έδωσε την τρίτη υπόσχεση. Ο υπουργός Εξωτερικών Άρθουρ Μπάλφουρ έστειλε μια επιστολή 67 λέξεων στον Λόρδο Λάιονελ Γουόλτερ Ρότσιλντ. Η Διακήρυξη Μπάλφουρ εξέφραζε την υποστήριξη της κυβέρνησης για τη δημιουργία μιας «εθνικής εστίας για τον εβραϊκό λαό» στην Παλαιστίνη.

Η επιλογή του ονόματος Ρότσιλντ δεν ήταν τυχαία. Ο Βαρώνος Εντμόν ντε Ρότσιλντ είχε ήδη ξοδέψει πάνω από 6 εκατομμύρια δολάρια από την προσωπική του περιουσία για να χρηματοδοτήσει οικισμούς, υποδομές και βιομηχανίες στην Παλαιστίνη. Η Βρετανία χρειαζόταν την οικονομική και πολιτική στήριξη των εβραϊκών δικτύων παγκοσμίως για να συνεχίσει τον πόλεμο. Ήταν, μεταξύ άλλων, μια καθαρή συναλλαγή.

Η Μοσούλη και η γραμμή με το κόκκινο κραγιόν

Όταν τελείωσε ο πόλεμος, το ερώτημα δεν ήταν η ανεξαρτησία των λαών, αλλά ο έλεγχος του πετρελαίου. Στη διάσκεψη του Σαν Ρέμο το 1920, η Γαλλία παραχώρησε τη Μοσούλη στη Βρετανία με αντάλλαγμα το 25% των μετοχών της πετρελαϊκής εταιρείας που θα εκμεταλλευόταν το Ιράκ.

Ο Γκιουλμπενκιάν, ο περιβόητος «Κύριος 5%», τράβηξε μια γραμμή με κόκκινο κραγιόν πάνω στο χάρτη, ορίζοντας το μονοπώλιο της Iraq Petroleum Company. Οι κάτοικοι της περιοχής δεν είχαν ιδέα ότι ο πλούτος κάτω από τα πόδια τους είχε ήδη μοιραστεί σε ένα μυστικό καρτέλ ευρωπαϊκών και αμερικανικών εταιρειών.

Η προδοσία που δεν ξεχάστηκε ποτέ

Η αποκάλυψη της απάτης ήρθε από τη Ρωσία. Οι Μπολσεβίκοι δημοσίευσαν τις μυστικές συνθήκες, αφήνοντας εμβρόντητους τους Άραβες ηγέτες. Ο Λόρενς της Αραβίας, που είχε δώσει τον λόγο της τιμής του στους Άραβες μαχητές, περιέγραψε αργότερα τον εαυτό του ως «απατεώνα», γνωρίζοντας ότι η ελευθερία που υποσχόταν ήταν ένα διπλωματικό τέχνασμα.

Το αποτέλεσμα ήταν η καταστροφή. Στη Συρία, οι Γάλλοι συνέτριψαν τον αραβικό στρατό. Στην Παλαιστίνη, ο Μπάλφουρ παραδέχτηκε κυνικά ότι οι επιθυμίες των 700.000 Αράβων που ζούσαν εκεί δεν είχαν καμία σημασία μπροστά στο σιωνιστικό σχέδιο. Το Ιράκ κατασκευάστηκε τεχνητά από τρεις επαρχίες χωρίς κοινή πολιτική παράδοση, μόνο και μόνο για να εξυπηρετηθούν οι αγωγοί πετρελαίου.

Μια κληρονομιά που συνεχίζει να αιμορραγεί

Η Μέση Ανατολή που βλέπουμε σήμερα στις ειδήσεις είναι το προϊόν αυτών των αποφάσεων. Τα σύνορα δεν αντανακλούν ανθρώπινες πραγματικότητες, αλλά αυτοκρατορικές ανάγκες. Η εκτόπιση των Παλαιστινίων το 1948, οι εμφύλιοι στον Λίβανο, ο διαμελισμός των Κούρδων που έμειναν χωρίς πατρίδα – όλα πηγάζουν από εκείνες τις κλειστές αίθουσες.

Η ιστορία δεν μένει στο παρελθόν. Κυλάει μέσα από θεσμούς, σύνορα και χρέη. Οι γραμμές του 1916 συνεχίζουν να τραβούν αίμα γιατί σχεδιάστηκαν από ανθρώπους που θεωρούσαν τους λαούς αναλώσιμη πρώτη ύλη για την οικοδόμηση της ισχύος τους. Όσο δεν κατανοούμε αυτή την αθέατη οικονομική αρχιτεκτονική, θα παραμένουμε αιχμάλωτοι μιας γεωγραφίας που κατασκευάστηκε για να μας διχάζει.