Η νέα γεωπολιτική ισορροπία στην Ευρώπη – Γιατί η Ρωσία αποδυναμώνεται και η Πολωνία αναδεικνύεται σε ανερχόμενη δύναμη

Μια σημαντική ανατροπή των γεωπολιτικών ισορροπιών στην Ευρώπη βρίσκεται σε εξέλιξη, καθώς η αποδυνάμωση της Ρωσίας, η μεταβολή των προτεραιοτήτων της Γερμανίας και η σταδιακή απομάκρυνση των Ηνωμένων Πολιτειών από τις ευρωπαϊκές υποθέσεις δημιουργούν ένα νέο περιβάλλον για τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης.

σχετικά άρθρα

Ο ρωσικός εκβιασμός στις ευρωπαϊκές πολυεθνικές και το γεωπολιτικό παιχνίδι του Κρεμλίνου

Ο νέος θαλάσσιος δρόμος που φέρνει πιο κοντά Ρωσία και Κίνα – Το πέρασμα της Αρκτικής και οι ανησυχίες της Δύσης

Η Ρωσία απλώνει το δορυφορικό της δίκτυο στην Αφρική – Πώς οι συμφωνίες με τρεις χώρες του Σαχέλ μπορεί να της δώσουν πρόσβαση σε κρίσιμα δεδομένα

Στο επίκεντρο αυτής της αλλαγής βρίσκεται η Πολωνία, η οποία αποκτά αυξανόμενη σημασία, την ώρα που τα κράτη της ευρύτερης περιοχής έχουν τη δυνατότητα να αναπτύξουν τις οικονομίες και τις μεταξύ τους σχέσεις χωρίς τον βαθμό εξωτερικής επιρροής που χαρακτήριζε το παρελθόν τους.

Η βασική εκτίμηση του Geopolitical Futures είναι ότι η Ευρώπη εισέρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία οι παραδοσιακές μεγάλες δυνάμεις δεν διαθέτουν πλέον την ίδια ικανότητα να επιβάλλουν τις επιλογές τους στις μικρότερες χώρες.

Η Ρωσία εμφανίζεται στρατιωτικά και οικονομικά αποδυναμωμένη, η Γερμανία επικεντρώνεται περισσότερο στις εσωτερικές της ανάγκες, ενώ η Γαλλία και οι υπόλοιπες δυτικοευρωπαϊκές δυνάμεις δεν έχουν την επιρροή που διέθεταν κατά τους προηγούμενους αιώνες.

Αυτή η εξέλιξη δημιουργεί μια ιστορική ευκαιρία για την Ανατολική Ευρώπη, η οποία για μεγάλο μέρος της ιστορίας της βρέθηκε ανάμεσα στις φιλοδοξίες ισχυρότερων κρατών.

Παράλληλα, όμως, αμφισβητείται και ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζεται παραδοσιακά η ευρωπαϊκή ασφάλεια, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά τη Ρωσία και τη συνοχή της Δύσης.

Γιατί η Ρωσία δεν θεωρείται πλέον η ίδια απειλή

Η αποτυχία της Ρωσίας να επιτύχει τους στρατιωτικούς της στόχους στην Ουκρανία αποτελεί το βασικό στοιχείο πάνω στο οποίο στηρίζεται η συγκεκριμένη γεωπολιτική εκτίμηση.

Η Μόσχα, παρά την παρατεταμένη πολεμική προσπάθεια, δεν κατάφερε να κατακτήσει την Ουκρανία και εξακολουθεί να πολεμά κοντά στα σύνορά της.

Για το Geopolitical Futures, η εξέλιξη αυτή δείχνει ότι η Ρωσία δεν διαθέτει πλέον την ισχύ που της αποδιδόταν στο παρελθόν.

Η ανάλυση υποστηρίζει ότι μια πραγματικά μεγάλη στρατιωτική δύναμη θα είχε τη δυνατότητα να επιβληθεί σε μια τέτοια σύγκρουση. Η αδυναμία της Μόσχας να το πετύχει δημιουργεί, επομένως, σοβαρά ερωτήματα για την ικανότητά της να απειλήσει άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

Η αποδυνάμωση δεν περιορίζεται στο στρατιωτικό πεδίο.

Η Ρωσία παρουσιάζεται ως μια χώρα με σημαντικά εσωτερικά οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα, η οποία έχει χάσει μέρος της επιρροής που ασκούσε σε περιοχές όπως η Κεντρική Ασία και ο Νότιος Καύκασος.

Η σημερινή της θέση διαφέρει αισθητά από εκείνη της Σοβιετικής Ένωσης, αλλά και από την εικόνα μιας ισχυρής Ρωσίας που κυριαρχούσε σε μεγάλο μέρος των ευρωπαϊκών συζητήσεων τα προηγούμενα χρόνια.

Αυτή η μεταβολή επηρεάζει και τον τρόπο με τον οποίο ορισμένες πολιτικές δυνάμεις αντιμετωπίζουν τις σχέσεις με τη Μόσχα.

Στην Πολωνία, πάντως, εξακολουθεί να υπάρχει ευρεία πολιτική συμφωνία ότι δεν πρέπει να υπάρξει βελτίωση των σχέσεων με τη Ρωσία υπό τις σημερινές συνθήκες.

Η στάση αυτή ενώνει τόσο τις φιλελεύθερες πολιτικές δυνάμεις όσο και τα παραδοσιακά κόμματα της δεξιάς.

Υπάρχουν, ωστόσο, εξαιρέσεις σε ορισμένους πολιτικούς σχηματισμούς, όπως η Συνομοσπονδία και το κόμμα Korona, που προβάλλουν μια περισσότερο πραγματιστική προσέγγιση απέναντι στη Ρωσία.

Στη σχετική συζήτηση συνδέεται αυτή η στάση και με την άνοδο της Εναλλακτικής για τη Γερμανία (AfD).

Η πιθανότητα ενίσχυσης της AfD αντιμετωπίζεται από ορισμένους ως ένδειξη ότι η Γερμανία θα μπορούσε να εξελιχθεί σε μια περισσότερο ανεξάρτητη και πραγματιστική δύναμη, διαφορετική από τη χώρα που κυριάρχησε στο ευρωπαϊκό πολιτικό περιβάλλον των προηγούμενων δεκαετιών.

Η ανάλυση διαχωρίζει, πάντως, την επιθυμία για πρακτικές σχέσεις με τη Μόσχα από την επιδίωξη μιας συμμαχίας μαζί της.

Το επιχείρημα ορισμένων ευρωπαϊκών πολιτικών δυνάμεων δεν είναι απαραίτητα ότι η Ρωσία πρέπει να αποτελέσει σύμμαχο, αλλά ότι η στρατιωτική της αποδυνάμωση μειώνει τους λόγους διατήρησης μιας διαρκώς εχθρικής σχέσης.

Μάλιστα, διατυπώνεται η εκτίμηση ότι η σημερινή συγκυρία θα μπορούσε να επιτρέψει σε ευρωπαϊκές χώρες να διαπραγματευτούν με τη Μόσχα από θέση ισχύος.

Η Ρωσία, έχοντας ανάγκη από οικονομική συνεργασία και επενδύσεις, θα μπορούσε να εμφανιστεί περισσότερο δεκτική σε τέτοιες προσεγγίσεις.

Αυτό, βέβαια, δεν αποτελεί την επίσημη στάση της Πολωνίας, όπου η αντίθεση στην εξομάλυνση των σχέσεων με τη Μόσχα παραμένει κυρίαρχη.

Το τέλος της παλιάς Δύσης και η ευκαιρία της Ανατολικής Ευρώπης

Η δεύτερη μεγάλη αλλαγή αφορά την ίδια την έννοια της Δύσης.

Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, ο όρος περιέγραφε έναν σχετικά σαφή συνασπισμό, με επικεφαλής τις Ηνωμένες Πολιτείες και τις μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις, απέναντι στη Σοβιετική Ένωση και στο κομμουνιστικό μπλοκ.

Σήμερα, όμως, αυτή η γεωπολιτική πραγματικότητα έχει αλλάξει.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες περιορίζουν τη συμμετοχή τους στις ευρωπαϊκές υποθέσεις, ενώ οι ίδιες οι ευρωπαϊκές χώρες εμφανίζουν σημαντικές διαφωνίες σχετικά με τις στρατηγικές τους προτεραιότητες.

Για το Geopolitical Futures, η αντιμετώπιση της Δύσης ως ενιαίου γεωπολιτικού συνόλου δεν αποτυπώνει πλέον με ακρίβεια τις σημερινές συνθήκες.

Η Γερμανία, η Γαλλία και η Βρετανία έχουν διαφορετικά συμφέροντα, διαφορετικές οικονομικές δυνατότητες και διαφορετικές στρατηγικές επιδιώξεις.

Η ανάλυση συνδέει τη σημερινή τους θέση με μια πολύ βαθύτερη ιστορική μεταβολή, η οποία ξεκίνησε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Μέχρι το 1945, οι μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις είχαν δημιουργήσει και διαχειρίζονταν εκτεταμένες αποικιακές αυτοκρατορίες, ασκώντας επιρροή σε ολόκληρο τον κόσμο.

Η Βρετανία διέθετε μια παγκόσμια αυτοκρατορία, η Γαλλία είχε αποικίες σε πολλές περιοχές και η Γερμανία αποτελούσε μια από τις σημαντικότερες δυνάμεις της ευρωπαϊκής ηπείρου.

Μετά το 1945, το σύστημα αυτό άρχισε να καταρρέει.

Οι ευρωπαϊκές χώρες διατήρησαν ανεπτυγμένες οικονομίες και σημαντικές τεχνολογικές δυνατότητες, αλλά έχασαν την παγκόσμια κυριαρχία που τους προσέφεραν οι αυτοκρατορίες τους.

Στο νέο περιβάλλον, η οικονομική και στρατιωτική πραγματικότητα δεν μπορεί να ερμηνεύεται αποκλειστικά με τους όρους του Ψυχρού Πολέμου.

Η αλλαγή αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ανατολική Ευρώπη.

Για αιώνες, τα κράτη της περιοχής βρέθηκαν υπό την επιρροή ή τον έλεγχο ισχυρότερων δυνάμεων. Η Ρωσία, η Γερμανία και άλλες αυτοκρατορίες καθόριζαν σε μεγάλο βαθμό τις πολιτικές και οικονομικές τους εξελίξεις.

Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, πολλές από αυτές τις χώρες βρέθηκαν υπό σοβιετική κυριαρχία, γεγονός που περιόρισε τις δυνατότητες ανεξάρτητης ανάπτυξής τους.

Μετά την κατάρρευση του ανατολικού μπλοκ, η περιοχή αντιμετώπισε σημαντικές οικονομικές δυσκολίες, αλλά σταδιακά άρχισε να αναπτύσσεται.

Σήμερα, σύμφωνα με την ανάλυση, διαμορφώνονται συνθήκες που δεν υπήρχαν για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα.

Η Ρωσία δεν έχει πλέον την ίδια δυνατότητα στρατιωτικής επέμβασης, ενώ η Γερμανία, παρά την οικονομική της ισχύ, δεν εμφανίζεται πρόθυμη να επεκτείνει την επιρροή της με τον τρόπο που συνέβαινε σε παλαιότερες ιστορικές περιόδους.

Αντίθετα, το Βερολίνο επικεντρώνεται περισσότερο στην ανάπτυξη και στις ανάγκες της γερμανικής οικονομίας.

Παράλληλα, δεν υπάρχει κάποια άλλη μεγάλη ευρωπαϊκή δύναμη που να μπορεί να επιβάλει συνολικά την κυριαρχία της στην περιοχή.

Αυτό δημιουργεί χώρο για την ανάπτυξη νέων περιφερειακών συνεργασιών και οικονομικών σχέσεων, με σημαντικό ρόλο για την Πολωνία.

Ιδιαίτερη σημασία αποκτά και η οικονομική διάσταση της Πρωτοβουλίας των Τριών Θαλασσών, καθώς η ενίσχυση των εμπορικών σχέσεων και των επενδύσεων μπορεί να επιταχύνει την ανάπτυξη των χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης.

Οι οικονομίες της Δυτικής Ευρώπης είναι ήδη ώριμες και αναπτύσσονται με σχετικά χαμηλούς ρυθμούς. Αυτό σημαίνει ότι οι δυνατότητες υψηλών αποδόσεων για νέες επενδύσεις είναι συχνά περιορισμένες.

Αντίθετα, οι λιγότερο ανεπτυγμένες οικονομίες της Ανατολικής Ευρώπης προσφέρουν μεγαλύτερα περιθώρια ανάπτυξης, παρότι συνοδεύονται και από υψηλότερους επενδυτικούς κινδύνους.

Η περιοχή διαθέτει πλέον χώρες με αξιόλογες τεχνολογικές δυνατότητες, πιο ανεπτυγμένο ανθρώπινο δυναμικό και αυξανόμενη οικονομική δραστηριότητα.

Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί διαφορετικές προοπτικές για τις ξένες επενδύσεις, είτε προέρχονται από τις ΗΠΑ είτε από την Κίνα είτε από άλλες οικονομικές δυνάμεις.

Σημαντικό ρόλο διαδραματίζει και η σχέση με την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Η ανάλυση επισημαίνει ότι το ευρωπαϊκό οικονομικό και χρηματοπιστωτικό σύστημα έχει διαμορφωθεί σε μεγάλο βαθμό με βάση τις ανάγκες των μεγαλύτερων οικονομιών, όπως της Γερμανίας και της Γαλλίας.

Αυτές οι προτεραιότητες δεν ταυτίζονται απαραίτητα με τις ανάγκες των αναπτυσσόμενων οικονομιών της Ανατολικής Ευρώπης, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά την προσέλκυση επενδύσεων και τη χρηματοδότηση νέων δραστηριοτήτων.

Παρά τις ευκαιρίες, οι χώρες της περιοχής εξακολουθούν να έχουν διαφορετικά συμφέροντα και μεταξύ τους εντάσεις.

Ωστόσο, αυτές οι διαφορές δεν παρουσιάζονται σήμερα ως συγκρούσεις που οδηγούν αναγκαστικά σε πολεμική αντιπαράθεση.

Η σημαντικότερη αλλαγή είναι ότι τα κράτη της Ανατολικής Ευρώπης μπορούν πλέον να αναπτύξουν τις δικές τους γεωπολιτικές σχέσεις, χωρίς να βρίσκονται υπό τον άμεσο έλεγχο κάποιας ισχυρότερης δύναμης.

Η Πολωνία εμφανίζεται ως ένα από τα κράτη που μπορούν να διαδραματίσουν πρωταγωνιστικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι έχει ήδη αποκτήσει την ισχύ μιας παραδοσιακής μεγάλης δύναμης.

Το Geopolitical Futures εκτιμά ότι η περιοχή βρίσκεται μπροστά σε μια ιστορική συγκυρία, καθώς συνδυάζει οικονομικές φιλοδοξίες, αναπτυξιακές δυνατότητες και μεγαλύτερη γεωπολιτική αυτονομία.

Η μεταβολή δεν σημαίνει ότι η Ευρώπη εισέρχεται σε μια περίοδο χωρίς ανταγωνισμούς ή πολέμους. Αντίθετα, οι συγκρούσεις συμφερόντων θα συνεχίσουν να αποτελούν μέρος της ευρωπαϊκής πραγματικότητας.

Εκείνο που αλλάζει είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο θα εκδηλώνονται.

Η Ρωσία δεν εμφανίζεται πλέον ως η αδιαμφισβήτητη δύναμη της Ανατολής, η Δυτική Ευρώπη δεν διαθέτει την παλιά παγκόσμια ισχύ της και οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης αποκτούν μεγαλύτερο περιθώριο να καθορίσουν το μέλλον τους.

Για την περιοχή, αυτή η συγκυρία μπορεί να αποτελέσει την ευκαιρία να μετατραπεί από πεδίο ανταγωνισμού άλλων δυνάμεων σε έναν περισσότερο αυτόνομο οικονομικό και γεωπολιτικό πόλο της Ευρώπης.