Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται, αλλά συχνά κάνει ομοιοκαταληξία. Σήμερα, καθώς ο δείκτης Dow Jones φλερτάρει με ιστορικά υψηλά πάνω από τις 45.000 μονάδες, η αίσθηση μιας ατέρμονης ευφορίας θυμίζει επικίνδυνα το 1928. Τότε ήταν τα αυτοκίνητα και το ραδιόφωνο (η RCA ήταν η Nvidia της εποχής)· σήμερα είναι η Τεχνητή Νοημοσύνη (AI). Όμως, πίσω από τα φώτα της Wall Street και τις εντυπωσιακές αποτιμήσεις, κρύβεται ένας γνώριμος εχθρός: η μόχλευση. Το πρόβλημα δεν είναι η τεχνολογία αυτή καθαυτή –που αναμφίβολα θα αλλάξει τον κόσμο– αλλά τα δανεικά πάνω στα οποία χτίζεται το οικοδόμημα.
σχετικά άρθρα
Η ψευδαίσθηση της αέναης ανάπτυξης και το στοίχημα της AI
Η τρέχουσα άνοδος της αγοράς στηρίζεται σε μια σχεδόν θρησκευτική πίστη των Big Tech. Εταιρείες όπως η Meta, η Google και η Amazon δαπανούν δισεκατομμύρια για τσιπ της Nvidia και data centers, χωρίς ακόμα να έχουν παρουσιάσει ανάλογα έσοδα ή κέρδη από αυτές τις επενδύσεις. Η ανησυχία εντείνεται όταν βλέπουμε την Nvidia να χρηματοδοτεί η ίδια την OpenAI για να αγοράσει τα δικά της προϊόντα. Πρόκειται για έναν κλειστό κύκλο ρευστότητας που θυμίζει τα “παιχνίδια” που οδήγησαν στη Μεγάλη Ύφεση.
Για εμάς στην Ελλάδα, όπου η οικονομία προσπαθεί ακόμα να βρει σταθερό βηματισμό σε ένα περιβάλλον υψηλών επιτοκίων, μια πιθανή διόρθωση στις ΗΠΑ δεν θα είναι απλή είδηση στα δελτία. Αν η “μηχανή” της AI σταματήσει να παράγει προσδοκίες, η μετάδοση της κρίσης θα είναι ακαριαία, επηρεάζοντας τα ευρωπαϊκά κεφάλαια και, κατ’ επέκταση, την εγχώρια επενδυτική δραστηριότητα.
Το “Σκιώδες Τραπεζικό Σύστημα”: Η αθέατη πλευρά του χρέους
Σε αντίθεση με το 2008, ο κίνδυνος σήμερα δεν βρίσκεται απαραίτητα στις παραδοσιακές τράπεζες. Η μόχλευση έχει μετατοπιστεί στο λεγόμενο Shadow Banking (σκιώδες τραπεζικό σύστημα) και στα ιδιωτικά πιστωτικά κεφάλαια (private credit funds). Αυτά τα κεφάλαια δανείζουν δισεκατομμύρια χωρίς τις αυστηρές υποχρεώσεις δημοσιοποίησης που έχουν οι τράπεζες. Κανείς δεν ξέρει ακριβώς πόσο χρέος υπάρχει εκεί έξω, πώς αποτιμάται και τι θα συμβεί αν οι δανειολήπτες αδυνατούν να πληρώσουν.
Αυτή η έλλειψη διαφάνειας είναι που τρομάζει τους αναλυτές. Όταν η εμπιστοσύνη χαθεί, η έλλειψη ρευστότητας θα χτυπήσει πρώτα αυτούς που είναι υπερ-μοχλευμένοι. Στην ελληνική πραγματικότητα, όπου οι τράπεζες έχουν μόλις εξυγιανθεί από τα κόκκινα δάνεια του παρελθόντος, μια διεθνής πιστωτική ασφυξία θα σήμαινε άμεση άνοδο του κόστους δανεισμού για τις επιχειρήσεις μας, “παγώνοντας” την ανάπτυξη πριν καν αυτή εδραιωθεί.
Ο εμπορικός πόλεμος και οι δασμοί ως guardrails
Η πολιτική των δασμών του Donald Trump προσθέτει άλλη μια στρώση αβεβαιότητας. Ενώ πολλοί στην επιχειρηματική ελίτ θεωρούσαν αρχικά τους δασμούς καταστροφικούς, πλέον φαίνεται να τους αποδέχονται ως μια νέα πραγματικότητα που ήρθε για να μείνει. Η προσπάθεια προστασίας της αμερικανικής αυτοκινητοβιομηχανίας έναντι των κινεζικών EVs (όπως η BYD) είναι χαρακτηριστική. Είναι όμως οι δασμοί η λύση ή απλώς ένας τρόπος να καθυστερήσει το αναπόφευκτο;
Η αποσύνθεση της παγκοσμιοποίησης (“splintering”) επηρεάζει άμεσα την Ευρώπη και την Ελλάδα. Αν οι ΗΠΑ κλειστούν στον εαυτό τους, η πίεση για την ευρωπαϊκή παραγωγή θα αυξηθεί. Οι δασμοί μπορεί να λειτουργούν ως “φρένο” στις ορέξεις του Προέδρου όταν οι αγορές αντιδρούν σπασμωδικά, αλλά μακροπρόθεσμα αυξάνουν το κόστος ζωής για τον απλό πολίτη, τροφοδοτώντας την κρίση κόστους διαβίωσης που ήδη βιώνουμε.
Η ανισότητα και το τέλος του “Αμερικανικού Ονείρου”
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο, ωστόσο, είναι η ριζική κοινωνική ανισότητα. Η ελίτ του πλούτου, αν και συνειδητοποιεί τη δυσαρέσκεια των πολλών, φαίνεται να μην έχει λύσεις πέρα από τον “καπιταλισμό με Κ κεφαλαίο”. Το “Αμερικανικό Όνειρο” έχει μετατραπεί για πολλούς νέους σε ένα λαχείο: δεν πιστεύουν πλέον στη σκληρή δουλειά και τις σπουδές, αλλά στην τύχη της επόμενης “φούσκας” ή του crypto-κερδοσκοπισμού.
Αυτή η αίσθηση ότι “το σύστημα είναι στημένο” δεν είναι μόνο αμερικανικό φαινόμενο. Στην Ελλάδα, η γενιά των 400-800 ευρώ βιώνει την ίδια απόγνωση. Όταν οι πλούσιοι μπορούν να μεταφέρουν περιουσίες μέσω charity loopholes και φοροαπαλλαγών, ενώ η μεσαία τάξη πιέζεται, η κοινωνική συνοχή διαρρηγνύεται. Η ανάγκη για μεταρρύθμιση του φορολογικού κώδικα –από τον φόρο ακίνητης περιουσίας μέχρι τη φορολόγηση της φιλανθρωπίας– είναι επιτακτική παγκοσμίως.
Επενδυτική στρατηγική σε περιβάλλον υψηλού κινδύνου
Ποια πρέπει να είναι η στάση του μέσου επενδυτή; Ο Sorkin, αν και επαγγελματικά σκεπτικιστής, παραδέχεται ότι ιστορικά η αισιοδοξία αποδίδει περισσότερο. Ωστόσο, για όσους πλησιάζουν στη σύνταξη, η συμβουλή είναι σαφής: ρευστότητα. Ένα 10-20% σε μετρητά “κάτω από το στρώμα” είναι απαραίτητο για να αντέξει κανείς μια πιθανή βουτιά 20-30% που θα μπορούσε να προκληθεί από μια ξαφνική απώλεια εμπιστοσύνης στην AI.
Για τους νεότερους, η υπομονή παραμένει το κλειδί. Η τεχνολογία θα επιβιώσει –όπως επιβίωσε το ίντερνετ μετά το 2000– αλλά οι αποτιμήσεις θα επανέλθουν στην πραγματικότητα. Η οικονομία είναι ένας κύκλος και, όπως μας δίδαξε ο Hemingway, η καταστροφή έρχεται “σιγά σιγά και μετά όλη μαζί”. Το ζητούμενο είναι να μην μας βρει απροετοίμαστους.
