Αργεντινή: η χώρα που δεν μπόρεσε ποτέ να κρατήσει την ευημερία της για πάνω από μία δεκαετία
Πέντε οικονομικές καταρρεύσεις σε πενήντα χρόνια δείχνουν γιατί η πιο ασταθής οικονομία του κόσμου παραμένει αιχμάλωτη του παρελθόντος της
Η Αργεντινή είναι μια χώρα που συνδυάζει εντυπωσιακά τοπία, εξαιρετική κουζίνα, θρυλικούς ποδοσφαιριστές και, ταυτόχρονα, μια εξίσου εντυπωσιακή ικανότητα στην οικονομική αποτυχία. Δεν είναι υπερβολή να πούμε πως πρόκειται για την πιο ασταθή οικονομία στον κόσμο, σε οποιαδήποτε χρονική περίοδο της σύγχρονης ιστορίας. Είναι ένας τίτλος με σοβαρό ανταγωνισμό, όμως μόνο τις τελευταίες πέντε δεκαετίες η χώρα έχει βιώσει πέντε μεγάλες οικονομικές καταρρεύσεις, ανάμεσα σε περιόδους έντονης ανάπτυξης.
σχετικά άρθρα
Σήμερα η Αργεντινή βρίσκεται και πάλι στο χείλος μιας νέας κρίσης, με τον πληθωρισμό να καλπάζει σε επίπεδα ρεκόρ, λίγο μετά από μια σύντομη περίοδο κατά την οποία ήταν, τεχνικά, η ταχύτερα αναπτυσσόμενη μεγάλη οικονομία του πλανήτη, διπλασιάζοντας το μέγεθός της μέσα σε μόλις δύο χρόνια.
Από τις πλουσιότερες χώρες του κόσμου στο σημερινό αδιέξοδο
Αυτό που κάνει την περίπτωση της Αργεντινής ακόμη πιο παράξενη είναι το ιστορικό της. Στις αρχές του 20ού αιώνα, η χώρα ήταν μία από τις πλουσιότερες του πλανήτη, ξεπερνώντας οικονομίες όπως ο Καναδάς και η Αυστραλία, φτάνοντας να συγκρίνεται ακόμη και με τις ΗΠΑ. Σήμερα, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ της είναι στα επίπεδα της Κίνας και της Μαλαισίας, χαμηλότερο ακόμη και από τη Χιλή —και, δυστυχώς, ακόμη και από τη Βενεζουέλα, μια χώρα που δεν αποτελεί ακριβώς παράδειγμα προς μίμηση.
Είναι ασυνήθιστο μια προηγμένη οικονομία να οπισθοχωρήσει τόσο δραματικά αφού έχει φτάσει σε ένα συγκεκριμένο επίπεδο ευημερίας. Ακριβώς γι’ αυτό, η Αργεντινή αξίζει ιδιαίτερη προσοχή: επειδή τα λάθη της έχουν επαναληφθεί τόσες φορές και με τόσους διαφορετικούς τρόπους, αποτελεί ένα σπάνιο «εργαστήριο» οικονομικής ανάλυσης —όχι για να αντιγραφεί, αλλά για να αποφευχθούν τα δικά της λάθη.
Η χρυσή εποχή και η άνοδος της κερδοσκοπίας
Στις αρχές του 1900, η γεωργική βιομηχανία της Αργεντινής προσέλκυσε τεράστιες ξένες επενδύσεις και μετανάστευση εύπορων Ευρωπαίων, οι οποίοι έφεραν μαζί τους την προσδοκία για σύγχρονες υποδομές —δρόμους, ρεύμα, υπηρεσίες κοινής ωφέλειας. Αυτό δημιούργησε θέσεις εργασίας, αλλά κυρίως έκανε την οικονομία της χώρας ανταγωνιστική διεθνώς. Το κρέας και το κρασί της Αργεντινής ήταν περιζήτητα προϊόντα σε όλο τον κόσμο.
Ωστόσο, η άνθηση αυτή συνοδεύτηκε από μια έντονη κερδοσκοπική μανία. Η επένδυση σε αργεντίνικη γη, φάρμες ή επιχειρήσεις έγινε το αντίστοιχο των σημερινών κρυπτονομισμάτων: λίγοι καταλάβαιναν πραγματικά τι συνέβαινε, αλλά όλοι ήθελαν να συμμετέχουν, καθώς πολλοί έβγαζαν χρήματα. Παρά την ασταθή βάση, οι επενδύσεις αυτές βοήθησαν να εκσυγχρονιστεί μια οικονομία που λίγα χρόνια νωρίτερα στηριζόταν σχεδόν αποκλειστικά στην αυτοσυντήρηση.
Η μεγάλη ύφεση και η στρατιωτική δικτατορία που άλλαξε τα πάντα
Η Μεγάλη Ύφεση του 1929 χτύπησε την Αργεντινή εξίσου σκληρά, αν όχι σκληρότερα, απ’ ό,τι τις ΗΠΑ. Η αβεβαιότητα, σε συνδυασμό με τις μακροχρόνιες εντάσεις ανάμεσα σε πλούσιους μετανάστες και φτωχότερους ντόπιους, οδήγησε σε στρατιωτικό πραξικόπημα το 1930, μόλις έναν χρόνο μετά την έναρξη της κρίσης. Μέσα σε λίγους μήνες, η χώρα μετατράπηκε από μία από τις πιο σταθερές δημοκρατίες του κόσμου σε μία από τις πιο ασταθείς —μια στροφή που δεν έχει καταφέρει να αναστρέψει εδώ και σχεδόν έναν αιώνα.
Καθώς οι ξένες επενδύσεις στέρεψαν, η νέα στρατιωτική κυβέρνηση στράφηκε σε μια νέα στρατηγική: αντί να εξάγει προϊόντα, η χώρα θα επικεντρωνόταν στην εσωτερική ζήτηση, με δική της βιομηχανία και γεωργία. Η στρατηγική αυτή λειτούργησε αρκετά καλά αρχικά, χωρίς όμως να λύσει το πρόβλημα της ανισότητας.
Η στροφή στον «αναπτυξιασμό» και το τίμημά της
Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η στροφή προς την εσωστρέφεια εντάθηκε, με την εθνικοποίηση μεγάλων βιομηχανιών και την υιοθέτηση μιας θεωρίας γνωστής ως «αναπτυξιασμός» (developmentalism): ό,τι μπορούσε να παραχθεί εγχωρίως, θα έπρεπε να παράγεται εγχωρίως, ενώ οι εισαγωγές θα αποτελούσαν μόνο έσχατη λύση.
Η εναλλακτική θα ήταν το άνοιγμα στο παγκόσμιο εμπόριο, προσφέροντας βιομηχανικά προϊόντα σε χώρες που είχαν χάσει τη δική τους παραγωγική ικανότητα λόγω του πολέμου. Ο φόβος, όμως, ήταν ότι οι εγχώριες βιομηχανίες θα έπρεπε να ανταγωνιστούν απευθείας τον υπόλοιπο κόσμο, κάτι που θα σήμαινε χαμηλότερους μισθούς για να παραμείνουν ανταγωνιστικές.
Ο αναπτυξιασμός ήταν πολιτικά εξαιρετικά δημοφιλής, ειδικά μετά τις πικρές εμπειρίες της χώρας από την εξάρτηση σε ξένο κεφάλαιο. Είναι χαρακτηριστικό ότι, όπως σημειώνεται, ακόμη και οι ΗΠΑ ακολούθησαν παρόμοια πολιτική πριν στραφούν στο παγκόσμιο εμπόριο —απλώς επέλεξαν καλύτερη χρονική στιγμή. Σήμερα, η Αργεντινή εξακολουθεί να έχει από τα χαμηλότερα ποσοστά εμπορικής ολοκλήρωσης ακόμη και σε σχέση με αναπτυσσόμενες οικονομίες.
Ο φαύλος κύκλος χρέους, πληθωρισμού και κρίσεων
Ο νομπελίστας οικονομολόγος Simon Kuznets είχε πει, χαρακτηριστικά, πως υπάρχουν τέσσερις τύποι οικονομιών: οι ανεπτυγμένες, οι υποανάπτυκτες, η Ιαπωνία και η Αργεντινή. Με αυτό εννοούσε ότι, σε αντίθεση με άλλες χώρες που έχουν τα δικά τους μόνιμα προβλήματα, η Αργεντινή φαίνεται καταδικασμένη να ταλαντεύεται αενάως ανάμεσα σε ραγδαία ανάπτυξη και εξίσου ραγδαία κατάρρευση.
Η προστατευτική εμπορική πολιτική οδήγησε σε εγχώριες βιομηχανίες που δεν μπορούσαν να καλύψουν τη ζήτηση, ενώ η κυβέρνηση πλήρωνε γενναιόδωρα τους εργαζόμενους στις νέες κρατικές επιχειρήσεις. Το αποτέλεσμα ήταν η υποτίμηση του πέσο και ο πρώτος πληθωρισμός. Όταν τα βιοτικά επίπεδα είχαν ήδη ανέβει, ήταν πολιτικά αδύνατο να αναιρεθούν μέτρα όπως οι υψηλοί μισθοί στο δημόσιο ή ο προστατευτισμός, ακόμη κι αν αυτό ήταν αναγκαίο μακροπρόθεσμα.
Έτσι δημιουργήθηκε ένας φαύλος κύκλος: νέοι χαρισματικοί ηγέτες υπόσχονται εκσυγχρονισμό, χρηματοδοτούμενο όμως με δανεικά. Η χώρα αδυνατεί να αποπληρώσει τα δάνεια, τυπώνει χρήμα, ο πληθωρισμός εκτοξεύεται, ξεσπά νέα κρίση, και γεννιέται ένα νέο πολιτικό κίνημα που υπόσχεται να λύσει τα πάντα —συχνά με αντιδραστικές λύσεις που αγνοούν τις ευρύτερες συνέπειές τους.
Η σημερινή εικόνα: ρεκόρ ανάπτυξης και ρεκόρ πληθωρισμού
Σήμερα η χώρα παλεύει και πάλι με πληθωρισμό που έχει ξεπεράσει το 100% ετησίως, για πρώτη φορά από τη δεκαετία του ’90. Αυτό σημαίνει πως κάθε χρόνο χρειάζεται διπλάσιο ποσό τοπικού νομίσματος για να αγοραστούν τα ίδια πράγματα. Καθώς το πέσο έγινε ανέφικτο για καθημερινές συναλλαγές, οι πολίτες στράφηκαν στο δολάριο, με αποτέλεσμα η κυβέρνηση να επιβάλλει περιορισμούς στη μετατροπή πέσο σε ξένο συνάλλαγμα —κάτι που δημιούργησε νέα προβλήματα σε τομείς εξαρτημένους από το διεθνές εμπόριο.
Παράλληλα, το ΑΕΠ της χώρας έχει σχεδόν διπλασιαστεί μέσα σε δύο χρόνια, κάνοντάς την τυπικά την ταχύτερα αναπτυσσόμενη οικονομία του κόσμου. Ελάχιστοι οικονομολόγοι, όμως, πιστεύουν ότι αυτή η άνθηση θα κρατήσει, καθώς τροφοδοτείται κυρίως από δανεικά κρατικά κεφάλαια. Η σύγκριση που γίνεται είναι εύγλωττη: η Αργεντινή μοιάζει με άνθρωπο που μεγάλωσε πλούσιος και βασίζεται σε δάνεια και εύκολα κέρδη για να διατηρήσει ένα βιοτικό επίπεδο που έχει συνηθίσει, βλάπτοντας όμως μακροπρόθεσμα την πιστοληπτική του ικανότητα.
Το ρόλο του ΔΝΤ και το μέλλον μιας χώρας «υψηλού ρίσκου, υψηλής απόδοσης»
Ο μόνος θεσμός που εξακολουθεί να δανείζει τη χώρα είναι το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, το οποίο της έχει χορηγήσει τη μεγαλύτερη χρηματοδότηση από οποιαδήποτε άλλη χώρα, χωρίς όμως τους ίδιους αυστηρούς όρους που συνήθως συνοδεύουν τέτοιες βοήθειες. Κάποιοι το θεωρούν άδικη μεταχείριση σε σχέση με άλλες χώρες που υποχρεώθηκαν σε αυστηρή λιτότητα, ενώ άλλοι το βλέπουν ως απλή διαιώνιση ενός συστήματος που ήδη δεν λειτουργούσε.
Στην πραγματικότητα, η χώρα θα ωφελούνταν από μια δόση λιτότητας, μείωση των προστατευτικών μέτρων και ανάπτυξη πραγματικών βιομηχανιών χωρίς συνεχείς κρατικές παρεμβάσεις. Το πρόβλημα είναι ότι μια τέτοια πολιτική δεν είναι δημοφιλής σε μια χώρα συνηθισμένη σε υψηλά βιοτικά επίπεδα, χωρίς εγγύηση για το πότε θα αποδώσει.
Η βαθμολόγηση: μια ελαφρώς βελτιωμένη, αλλά ακόμη εύθραυστη οικονομία
Σε σχετική αξιολόγηση, η Αργεντινή εμφανίζει σήμερα ΑΕΠ 632 δισεκατομμυρίων δολαρίων, βελτιωμένο σε σχέση με παλαιότερες μετρήσεις, λαμβάνοντας 8 στα 10 στο μέγεθος. Στο κατά κεφαλήν ΑΕΠ, λόγω της έλλειψης καινοτομίας και επενδύσεων σε νέες τεχνολογίες, παίρνει μόλις 5 στα 10. Στη σταθερότητα, βαθμολογείται με 2 στα 10 —χαμηλά, αλλά αντιπροσωπευτικά μιας χώρας που, παρά τις εντάσεις, δεν βιώνει εμφύλιο πόλεμο. Η ανάπτυξη της τελευταίας δεκαετίας δίνει 3 στα 10, ενώ η βιομηχανία, βασισμένη ακόμη σε βασικά γεωργικά προϊόντα, παίρνει επίσης 3 στα 10. Ο μέσος όρος διαμορφώνεται στο 4,2 στα 10 —βελτιωμένος, αλλά όχι εντυπωσιακά.
Το ερώτημα που παραμένει είναι αν η σημερινή έξαρση του πληθωρισμού θα οδηγήσει, για έκτη φορά, σε νέα οικονομική κατάρρευση. Η ιστορία της Αργεντινής δεν προσφέρει πολλούς λόγους για αισιοδοξία, όμως αποτελεί ένα από τα πιο διδακτικά παραδείγματα για το πώς η υπερβολική εξάρτηση από χρέος και προστατευτισμό μπορεί να καταστρέψει ακόμη και μια χώρα με τεράστιο δυναμικό.
