Δέκα χρόνια πέρασαν από το αποτυχημένο πραξικόπημα στην Τουρκία
Η 15η Ιουλίου του 2016 έχει καταγραφεί στη συλλογική μνήμη της Τουρκίας ως μια κρίσιμη στιγμή που έθεσε υπό δοκιμασία τη συνοχή του κράτους. Η αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος από τμήματα των ενόπλων δυνάμεων, αν και δεν οδήγησε στην ανατροπή του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, σηματοδότησε την έναρξη μιας περιόδου βαθύ μετασχηματισμού για τη χώρα.
σχετικά άρθρα
Δέκα χρόνια μετά, η Τουρκία εξακολουθεί να βιώνει τις επιπτώσεις εκείνων των γεγονότων. Η απόπειρα αυτή αναμόρφωσε τους θεσμούς, επαναπροσδιόρισε τη σχέση μεταξύ στρατού και πολιτικής ηγεσίας και επηρέασε την ταυτότητα της χώρας. Ενώ για τους υποστηρικτές του προέδρου αποτέλεσε νίκη της λαϊκής βούλησης, για τους επικριτές του σηματοδότησε την αρχή μιας εποχής ενισχυμένης συγκέντρωσης εξουσίας.
Η νύχτα της πολιορκίας
Οι εξελίξεις ξεκίνησαν λίγο μετά τις 22:00 της 15ης Ιουλίου 2016, με πληροφορίες για στρατιωτικές κινήσεις σε Κωνσταντινούπολη και Άγκυρα. Αρχικά, πολλοί πολίτες εκτίμησαν ότι επρόκειτο για μία ακόμη κρίση, δεδομένης της ιστορίας στρατιωτικών παρεμβάσεων στη χώρα.
Σύντομα, όμως, διαφάνηκε ότι επρόκειτο για οργανωμένη απόπειρα κατάληψης της εξουσίας. Στρατιωτικές μονάδες ανέλαβαν τον έλεγχο στρατηγικών σημείων, τεθωρακισμένα οχήματα απέκλεισαν γέφυρες και λεωφόρους, ενώ μαχητικά αεροσκάφη πραγματοποιούσαν πτήσεις πάνω από την Άγκυρα. Το κοινοβούλιο και το προεδρικό μέγαρο δέχθηκαν αεροπορικές επιθέσεις, με το κτίριο της Εθνοσυνέλευσης να βομβαρδίζεται επανειλημμένα.
Οι πραξικοπηματίες κατέλαβαν την κρατική τηλεόραση TRT και ανακοίνωσαν την ανάληψη της διοίκησης της χώρας, δηλώνοντας ως στόχο την «αποκατάσταση της συνταγματικής τάξης». Για λίγες ώρες, η Τουρκία βρέθηκε αντιμέτωπη με την πιθανότητα στρατιωτικής διακυβέρνησης.
Η διαφυγή του Ερντογάν και το FaceTime
Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, ο οποίος βρισκόταν σε διακοπές στη Μαρμαρίδα, ενημερώθηκε για τα γεγονότα. Σύμφωνα με την κυβερνητική εκδοχή, ομάδα στρατιωτικών προσπάθησε να εισβάλει στο ξενοδοχείο του με σκοπό τη σύλληψη ή την εξουδετέρωσή του, ωστόσο ο πρόεδρος είχε αποχωρήσει λίγο πριν την άφιξή τους.
Η καθοριστική στιγμή ήταν η εμφάνισή του σε ζωντανή σύνδεση μέσω FaceTime, όπου κάλεσε τους πολίτες να βγουν στους δρόμους και να αντισταθούν. Η εικόνα του προέδρου να απευθύνεται στον λαό μέσω κινητού τηλεφώνου αναδείχθηκε σε σύμβολο της ψηφιακής εποχής.
Χιλιάδες πολίτες ανταποκρίθηκαν στην κλήση, συγκεντρώνοντας στις πλατείες με τουρκικές σημαίες. Η αντίσταση των αστυνομικών δυνάμεων και η στάση της στρατιωτικής ηγεσίας συνέβαλαν στην κατάρρευση της εξέγερσης εντός 24 ωρών.
Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, 253 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους και περισσότεροι από 2.700 τραυματίστηκαν. Η κυβέρνηση ανακήρυξε τα θύματα ως «μάρτυρες της δημοκρατίας» και καθιέρωσε την επέτειο ως κομβικό σημείο της εθνικής μνήμης.
Η 15η Ιουλίου αναδείχθηκε σε σύμβολο αντίστασης στον στρατιωτικό παρεμβατισμό, αλλά και σε σημείο καμπής για την πολιτική ισορροπία της χώρας.
Ο Γκιουλέν και η υπόθεση FETO
Από τις πρώτες ώρες, η κυβέρνηση κατηγόρησε το κίνημα του Φετουλάχ Γκιουλέν ως τον οργανωτή της απόπειρας. Ο Γκιουλέν, ισλαμιστής ιεροκήρυκας που διέμενε στις ΗΠΑ, είχε στο παρελθόν συμμαχήσει με τον πρόεδρο Ερντογάν.
Το δίκτυο του Γκιουλέν περιλάμβανε σχολεία, ιδρύματα και μέσα ενημέρωσης, και φέρεται να είχε εκτεταμένη παρουσία στη δημόσια διοίκηση και τη δικαιοσύνη. Μετά το 2013 οι σχέσεις τους διαταράχθηκαν, και ακολούθως το πραξικόπημα οδήγησε την κυβέρνηση να χαρακτηρίσει το δίκτυο ως FETO (Οργάνωση Φετουλαχιστών Τρομοκρατών). Ο Γκιουλέν, ωστόσο, αρνήθηκε οποιαδήποτε συμμετοχή μέχρι τον θάνατό του.
Η «κάθαρση» και το νέο κράτος
Η αποτυχία της εξέγερσης οδήγησε στην επιβολή κατάστασης έκτακτης ανάγκης για δύο χρόνια. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, η κυβέρνηση απέκτησε την εξουσία να κυβερνά με προεδρικά διατάγματα, δηλώνοντας ότι αντιμετώπιζε υπαρξιακή απειλή. Οι επικριτές ωστόσο έκαναν λόγο για εκτεταμένες εκκαθαρίσεις.
Περισσότεροι από 100.000 δημόσιοι υπάλληλοι απομακρύνθηκαν από τις θέσεις τους, ενώ χιλιάδες συνελήφθησαν με την κατηγορία της συμμετοχής στη FETO. Οι τομείς της εκπαίδευσης, του στρατού και της δικαιοσύνης υπήρξαν βασικοί στόχοι των αλλαγών.
Ο στρατός υπό νέο έλεγχο
Μετά το 2016, η κυβέρνηση προχώρησε σε αναμόρφωση της σχέσης μεταξύ πολιτικής εξουσίας και στρατού. Δεκάδες χιλιάδες στρατιωτικοί απομακρύνθηκαν, ενώ ο πολιτικός έλεγχος στις ένοπλες δυνάμεις ενισχύθηκε σημαντικά. Η κυβέρνηση υποστήριξε ότι οι αλλαγές αυτές απέτρεψαν μελλοντικές απόπειρες πραξικοπήματος, ενώ οι επικριτές θεώρησαν ότι αποδυναμώθηκε η επαγγελματική ανεξαρτησία του στρατεύματος.
Τα αναπάντητα ερωτήματα
Παρά την επίσημη εκδοχή των γεγονότων, η νύχτα της 15ης Ιουλίου παραμένει αμφιλεγόμενη. Στελέχη της αντιπολίτευσης υποστηρίζουν την ύπαρξης προειδοποιήσεων οι οποίες αγνοήθηκαν. Ο βουλευτής Σερτζάν Τανρικουλού έχει κατηγορήσει την κυβέρνηση για ανεπαρκή ενημέρωση της επιτροπής διερεύνησης.
Η απουσία δημόσιων καταθέσεων από τον τότε αρχηγό των Ενόπλων Δυνάμεων Χουλουσί Ακάρ και τον επικεφαλής της ΜΙΤ Χακάν Φιντάν ενίσχυσε τα ερωτήματα. Για την κυβέρνηση, ωστόσο, η θέση είναι σαφής: μια τρομοκρατική δομή επιχείρησε να ανατρέψει τη δημοκρατική τάξη.
«Ευλογία από τον Θεό» και η πολιτική αξιοποίηση
Λίγες ημέρες μετά τα γεγονότα, ο Πρόεδρος Ερντογάν χαρακτήρισε το πραξικόπημα «ευλογία από τον Θεό», δηλώνοντας ότι αποκάλυψε τους εχθρούς του κράτους. Για τους επικριτές του, η δήλωση αυτή συμβολίζει την αξιοποίηση της κρίσης ως μέσου για τη συγκέντρωση εξουσίας.
Το δημοψήφισμα του 2017 και η νέα Τουρκία
Το 2017, διεξήχθη δημοψήφισμα το οποίο ενέκρινε με ποσοστό 51% τη μετάβαση σε προεδρικό σύστημα διακυβέρνησης. Με την αλλαγή αυτή, καταργήθηκε η θέση του πρωθυπουργού και ενισχύθηκαν οι αρμοδιότητες του προέδρου. Μετά τις εκλογές του 2018, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν έγινε ο πρώτος πρόεδρος υπό το νέο σύστημα.
Οι υποστηρικτές του συστήματος μίλησαν για ενίσχυση της σταθερότητας, ενώ η αντιπολίτευση έκανε λόγο για υπερσυγκέντρωση εξουσίας.
Η δικαιοσύνη και οι θεσμοί
Χιλιάδες δικαστές και εισαγγελείς απομακρύνθηκαν από τις θέσεις τους, προκαλώντας ανησυχία σε ευρωπαϊκούς θεσμούς. Η κυβέρνηση δήλωσε ότι καθάρισε το δικαστικό σώμα από το δίκτυο Γκιουλέν. Οι επικριτές, ωστόσο, έκαναν λόγο για πλήγμα στην ανεξαρτησία της δικαιοσύνης, αναφερόμενοι και σε υποθέσεις όπως αυτή του Εκρέμ Ιμάμογλου.
Η κοινωνία και η μνήμη
Αρχικά, σημειώθηκε μια σπάνια πολιτική ενότητα, με όλα τα κόμματα να καταδικάζουν την απόπειρα πραξικοπήματος. Ωστόσο, αυτή η ενότητα διαλύθηκε σύντομα, με την αντιπολίτευση να κατηγορεί την κυβέρνηση ότι εκμεταλλεύτηκε την επέτειο για πολιτική νομιμοποίηση.
Η 15η Ιουλίου καθιερώθηκε ως «Ημέρα Δημοκρατίας και Εθνικής Ενότητας». Η γέφυρα του Βοσπόρου μετονομάστηκε σε «Γέφυρα των Μαρτύρων της 15ης Ιουλίου». Για την κυβέρνηση, η ημέρα συμβολίζει τη νίκη της λαϊκής βούλησης, ενώ για την αντιπολίτευση αποτελεί υπενθύμιση των περιορισμών στις ελευθερίες.
Το μήνυμα Ερντογάν και η διεθνής διάσταση
«Δεν αποτρέψαμε μόνο ένα πραξικόπημα. Γράψαμε ένα έπος που θα μεταδίδεται από γενιά σε γενιά», δηλώνει ο Πρόεδρος Ερντογάν. Η Άγκυρα παρουσιάζει την επέτειο ως ένα μήνυμα προς τη διεθνή κοινότητα ότι η Τουρκία δεν μπορεί να ανατραπεί από στρατιωτικές παρεμβάσεις.
Το αφήγημα αυτό εντάσσεται στο όραμα για μια ισχυρότερη Τουρκία με ενισχυμένο ρόλο στη Μέση Ανατολή και τη διεθνή σκηνή.
Η κληρονομιά της 15ης Ιουλίου
Δέκα χρόνια μετά, η 15η Ιουλίου παραμένει ένα κεντρικό σημείο αναφοράς. Για τους υποστηρικτές του Ερντογάν, ήταν η νύχτα κατά την οποία ο λαός επικράτησε έναντι των τεθωρακισμένων. Για τους επικριτές, σηματοδότησε την αρχή ενός συγκεντρωτικού μοντέλου εξουσίας.
Η πραγματικότητα εκτιμάται ότι βρίσκεται κάπου ενδιάμεσα: μια κοινωνία που αντιστάθηκε σε μια στρατιωτική επέμβαση, αλλά και ένα κράτος που αναμορφώθηκε εκ βάθρων. Η συγκεκριμένη νύχτα δεν αποτελεί απλώς ένα ιστορικό γεγονός, αλλά το θεμέλιο πάνω στο οποίο οικοδομήθηκε η Τουρκία της τελευταίας δεκαετίας — θεωρούμενη ισχυρότερη από τους υποστηρικτές της κυβέρνησης, και πιο διχασμένη από τους επικριτές.
